Các bảng xếp hạng đại học toàn cầu đang ghi nhận sự vươn lên mạnh mẽ của các trường Trung Quốc, trong khi nhiều đại học Mỹ bắt đầu tụt hạng tương đối. Sự thay đổi này phản ánh rõ nét cuộc cạnh tranh về đầu tư tài chính, phân bổ ngân sách nghiên cứu và chiến lược dài hạn giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.
Trong nhiều thập kỷ, các trường đại học Mỹ, với Harvard là biểu tượng, luôn giữ vị thế thống trị trên các bảng xếp hạng toàn cầu dựa trên năng lực nghiên cứu. Tuy nhiên, những dữ liệu mới nhất cho thấy trật tự này đang dịch chuyển. Theo Leiden Rankings, bảng xếp hạng dựa hoàn toàn trên sản lượng và mức độ ảnh hưởng khoa học, trật tự nghiên cứu toàn cầu đang thay đổi rõ rệt.
Trong khi đầu những năm 2000 có tới 7 trường đại học Mỹ nằm trong top 10, thì hiện nay Đại học Chiết Giang đứng đầu bảng, cùng 7 trường Trung Quốc khác góp mặt trong nhóm dẫn đầu, còn Harvard tụt xuống vị trí thứ 3 và là trường Mỹ duy nhất còn giữ vị trí cao.
Sự thay đổi này bắt nguồn từ việc các trường đại học tại Trung Quốc đang tăng tốc và đầu tư cả về số lượng lẫn mức độ hiện diện trong các tạp chí khoa học quốc tế. Yếu tố tài chính đóng vai trò then chốt trong quá trình này.
Trong nhiều năm, quốc gia tỷ dân này coi giáo dục đại học và nghiên cứu khoa học là một khoản đầu tư chiến lược dài hạn. Trong kế hoạch 5 năm lần thứ 14 (giai đoạn 2021-2025), quốc gia này đã chi hàng tỷ USD đàu tư vào các trường đại học, phòng thí nghiệm và chương trình thu hút nhân tài, đặc biệt trong các lĩnh vực mũi nhọn như trí tuệ nhân tạo, công nghệ lượng tử, vật liệu mới và sinh học.
Nguồn vốn này giúp các đại học Trung Quốc mở rộng nhanh quy mô nghiên cứu, nâng cấp cơ sở hạ tầng và tạo điều kiện để giảng viên, nhà khoa học tập trung tối đa cho công bố quốc tế. Kết quả là kết thúc kế hoạch, có tới hơn 55 triệu sinh viên đại học tốt nghiệp, đóng góp hơn 70% nguồn lao động chất lượng cho đất nước.
Trái lại, các trường đại học Mỹ đang phải đối mặt với môi trường tài chính kém thuận lợi hơn. Việc cắt giảm ngân sách nghiên cứu liên bang trong những năm gần đây làm gia tăng tính bất định cho các chương trình khoa học vốn phụ thuộc lớn vào nguồn tài trợ nhà nước.
Bên cạnh đó, các chính sách hạn chế nhập cư và siết thị thực khiến lượng sinh viên và nhà khoa học quốc tế đến Mỹ sụt giảm đáng kể, kéo theo sự suy yếu của một nguồn “vốn trí tuệ” quan trọng đối với hệ sinh thái nghiên cứu.
Hệ quả tài chính của xu hướng này không chỉ dừng ở thứ hạng. Nghiên cứu khoa học là đầu nguồn của bằng sáng chế, đổi mới công nghệ và các doanh nghiệp khởi nghiệp có giá trị cao. Khi sản lượng và tốc độ nghiên cứu chậm lại tương đối, lợi thế cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế cũng bị ảnh hưởng.
Trong khi đó, Trung Quốc đang tận dụng đà tăng trưởng nghiên cứu để đẩy nhanh quá trình thương mại hóa tri thức, gắn chặt đại học với công nghiệp và chiến lược phát triển quốc gia.
Một sự khác biệt trong cách tiếp cận còn thể hiện ở cách các quốc gia rót vốn vào các trường đại học. Tại Mỹ, nhiều trường phụ thuộc phần lớn vào thị trường tài chính, quỹ hiến tặng và tài trợ tư nhân, khiến họ nhạy cảm hơn với biến động chính sách và ngân sách.
Trong khi đó, ở Trung Quốc, nguồn vốn nhà nước đóng vai trò chủ đạo, giúp các trường duy trì đầu tư ổn định ngay cả khi lợi ích kinh tế chưa thể hiện ngay lập tức.
Dù vậy, Mỹ vẫn giữ lợi thế ở các bảng xếp hạng đánh giá toàn diện hơn, nơi danh tiếng lịch sử, chất lượng giảng dạy và mạng lưới cựu sinh viên được tính đến.
Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo lợi thế này có thể bị bào mòn nếu xu hướng đầu tư hiện tại không được điều chỉnh. Việc cắt giảm nghiên cứu có thể chưa tác động ngay đến thứ hạng, song sẽ ảnh hưởng rõ rệt sau vài năm, khi các dự án khoa học không còn đủ nguồn lực để tạo ra những đột phá mới.
Cuộc đua đại học toàn cầu vì thế đang phản ánh một cuộc cạnh tranh tài chính sâu rộng hơn. Một bên ưu tiên tối ưu ngân sách trong ngắn hạn, bên kia chấp nhận chi tiêu lớn để đổi lấy lợi suất dài hạn từ tri thức và đổi mới.
Trong bối cảnh khoa học và công nghệ ngày càng gắn liền với sức mạnh kinh tế và địa chính trị, thứ hạng đại học không còn chỉ là thước đo học thuật, mà đã trở thành chỉ báo sớm cho vị thế cạnh tranh của các quốc gia trong tương lai.
T.P