Giới quan sát nhận định trong khi tranh chấp trên biển kéo dài giữa Trung Quốc và Philippines đã leo thang đáng kể trong những tháng gần đây với với hàng loạt vụ va chạm tàu trên nhiều khu vực ở Biển Đông, thì chưa có ghi nhận nào về các hành vi quá hung hãn với Việt Nam.

Chỉ trong hai tuần cuối tháng 8/2024, đã có ít nhất ba lần tàu Trung Quốc va chạm với tàu Philippines và cả hai bên đều cáo buộc bên kia cố tình đâm vào tàu mình. Ngày 19/8/2024, một số tàu của Trung Quốc và Philippines đã va chạm gần bãi cạn Sa Bin ở quần đảo Trường Sa, điểm nóng mới sau Bãi Cỏ Mây và Bãi cạn Scarborough. Lần va chạm thứ hai cũng tại bãi Sa Bin đã diễn ra hôm 25/8, với việc cả hai bên một lần nữa đổ lỗi cho nhau. Đến ngày 31/8, hải cảnh Trung Quốc tố tàu Philippines cố tình kéo mỏ neo đụng tàu Trung Quốc, trong khi tuần duyên Philippines tố tàu Trung Quốc cố tình đâm vào tàu của mình. Theo các hình ảnh được công bố, tàu tuần tra lớn của Philippines, mang tên BRP Teresa Magbanua, bị đâm ba lần, gây hư hỏng cấu trúc.

Nhà phân tích địa chính trị Don McLain Gill từ trường Đại học De La Salle ở Manila nhận định Trung Quốc đang cố gắng đẩy Philippines ra khỏi khu vực, nhằm lặp lại những gì đã làm vào năm 2012 để chiếm đóng bất hợp pháp bãi cạn Scarborough. Đồng thời, ông Don McLain Gill cho rằng Trung Quốc đang tìm cách gia tăng áp lực trên không, lấy dẫn chứng máy bay nước này trong tháng Tám đã thực hiện những tác vụ nguy hiểm và thả pháo sáng trên đường bay của một máy bay tuần tra thuộc Không quân Philippines. Theo ông Don McLain Gill, “Trung Quốc sẵn sàng chấp nhận rủi ro hơn là chấp nhận việc trở thành một người hàng xóm tốt và có trách nhiệm”.

Philippines thể hiện rõ lập trường quyết đoán và minh bạch khi công khai trên truyền thông các video quay lại những gì xảy ra trên biển. Tiến sĩ Ian Storey, học giả của Viện Nghiên cứu Đông Nam Á (ISEAS – Yusof Ishak Institute) tại Singapore, cho rằng chính sách của Philippines có hai mục tiêu: (i) tạo sự ủng hộ quốc tế đối với việc bảo vệ quyền chủ quyền của Manila; (ii) khiến người dân Philippines nhận thức được sự hung hăng của Bắc Kinh trong vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) của họ. Theo ông Ian Storey, dù chính sách này cả ở hiện tại và tương lai đều không ngăn được Bắc Kinh sử dụng chiến thuật vùng xám (hành động gây căng thẳng nhưng dưới mức chiến tranh), nhưng mục đích là tập hợp dư luận trong nước và quốc tế ủng hộ Philippines.

Kết quả là Philippines thực sự đã nhận được một số lợi ích và sự ủng hộ của quốc tế, bao gồm mới đây là 500 triệu USD tài trợ quân sự từ Mỹ, radar và tàu từ Nhật Bản, và thiết bị phát hiện tàu tối tân từ Canada. Ngược lại, Manila đã phải chấp nhận rất nhiều rủi ro. Đại tá về hưu Raymond M. Powell từ Đại học Stanford, Mỹ, người quan sát các vấn đề trên Biển Đông lâu năm, nhận định: “Rõ ràng là Philippines đang chịu nhiều phản ứng tiêu cực từ Trung Quốc hơn so với Việt Nam, nhưng thực tế là chiến lược này đã phát huy hiệu quả khá tốt trong việc xây dựng năng lực cho Philippines để chống lại Trung Quốc trong tương lai”.

Việt Nam cũng đã từng vạch trần sự hung hăng của người hàng xóm Trung Quốc, chẳng hạn như khi Trung Quốc hạ đặt giàn khoan Hải Dương 981 tại vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam hồi năm 2014. Vào thời điểm đó, chính quyền Hà Nội đã phản ứng quyết liệt và mời báo chí quốc tế, bao gồm các hãng truyền thông của Mỹ, Anh, Nhật Bản…, đến thực địa để đưa tin về sự kiện. Một làn sóng phẫn nộ “bài Hoa” đã bùng nổ trong dư luận Việt Nam dẫn đến các cuộc biểu tìnhthậm chí mất kiểm soát.

Tuy nhiên, thời gian gần đây Việt Nam có cách tiếp cận mềm mỏng hơn, ít công khai hoá các hành động xâm lấn hung hăng của Bắc Kinh. Dù phản ứng kiềm chế, nhưng về phía Việt Nam, thỉnh thoảng người phát Bộ Ngoại giao vẫn yêu cầu Trung Quốc chấm dứt khảo sát trái phép hoặc sử dụng tàu xâm lấn sâu vào vùng biển Việt Nam. Phía Trung Quốc không ngưng hoạt động của họ nhưng cũng không đẩy cao, và phía Việt Nam cũng cố gắng hết sức kiềm chế, không đưa vấn đề ra cộng đồng quốc tế để tránh làm vấn đề nóng lên.

Giới chuyên gia nhận định rõ ràng có cách tiếp cận khác nhau giữa Hà Nội và Manila trên hồ sơ Biển Đông. Mặc dù chưa thể nói được chiến lược của bên nào hiệu quả hơn, nhưng ít nhất Việt Nam đang dễ thở hơn với Trung Quốc, trong khi Philippines đang nghẹt thở với những cuộc rượt đuổi trên biển hằng ngày. Chuyên gia Raymond M. Powell từ Đại học Stanford, Mỹ đánh giá rõ ràng cách tiếp cận của Việt Nam đã có hiệu quả trong hoàn cảnh này, giúp họ có thể tiến hành công tác bồi đắp đảo một cách thầm lặng, không bị can thiệp nhiều.

Nhà phân tích Derek Grossman thuộc viện nghiên cứu Rand của Mỹ thì nhận định cả hai cách tiếp cận đối phó của Việt Nam và Philippines đều thất bại, vì câu trả lời nằm trong bản chất hiện nay của giới cầm quyền ở Bắc Kinh. Ông Derek Grossman cho rằng dưới thời các nhà lãnh đạo trước đây như Giang Trạch Dân và Hồ Cẩm Đào, Trung Quốc đã hoàn toàn tin vào câu thần chú của chính quyền George W. Bush rằng Trung Quốc phải hành động như một “bên liên quan có trách nhiệm” trong cộng đồng quốc tế. Các quan chức Trung Quốc khi đó cũng tích cực thúc đẩy câu chuyện “trỗi dậy hòa bình” của họ để xóa tan mọi quan niệm cho rằng Bắc Kinh tìm cách gây xung đột với các nước láng giềng hoặc Mỹ.

Ông Derek Grossman nhấn mạnh: “Tuy nhiên, nhà lãnh đạo hiện tại Tập Cận Bình lại là một người khác. Trung Quốc dưới thời ông Tập, bắt đầu từ năm 2012, đã trở nên độc đoán hơn và nghi ngờ phương Tây. Họ cũng ít quan tâm đến danh tiếng quốc tế của mình và coi thường luật pháp và chuẩn mực ứng xử quốc tế nếu điều đó phục vụ cho lợi ích của Bắc Kinh”. Nhà phân tích này cho rằng Hà Nội và Manila nên có những chiến lược thực chất và hữu hiệu hơn: Philippines nên tính đến việc kích hoạt hiệp định hỗ tương với Mỹ. Còn Việt Nam cũng có thể tiến tới tập trận với Mỹ hoặc phối hợp chặt chẽ hơn với Tuần duyên Mỹ tại Biển Đông.

Dù có những phương pháp tiếp cận khác nhau và cũng có các yêu sách chồng chéo trên Biên Đông, nhưng theo các chuyên gia, cả Philippines và Việt Nam đều nhận ra mục tiêu cuối cùng của Trung Quốc là khống chế, thống trị Biển Đông, Bắc Kinh ngày càng gia tăng các hành động hung hăng ở Biển Đông, gây tổn hại đến lợi ích của cả hai nước Đông Nam Á. Tuỳ vào từng thời điểm, có lúc Trung Quốc chĩa mũi nhọn gây hấn vào Việt Nam, có lúc chĩa mũi nhọn vào Philippines và luôn tìm cách phân hoá, chia rẽ hai nước trên vấn đề Biển Đông. Hiện Bắc Kinh tập trung các hành động hung hăng nhằm vào Philippines và có phần nương nhẹ với Việt Nam. Đây chỉ là thủ thuật của Bắc Kinh nhằm che đậy thủ đoạn thâm độc phân hoá hai nước. Tuy nhiên, nhiều động thái của cả Manila và Hà Nội gần đây cho thấy hai nước đang tăng cường hợp tác và phối hợp trên vùng biển chiến lược này.

Trong những chuyến thăm của các lãnh đạo cấp cao hai nước (Tổng thống Ferdinand Romualdez Philippines Marcos thăm Việt Nam tháng 1/2024; Bộ trưởng Quốc phòng Việt Nam thăm Philippines đầu tháng 9/2024) hai bên đều thảo luận và ký kết các văn bản về hợp tác trên biển và hợp tác quốc phòng. Hai bên còn có các chuyến thăm và giao lưu giữa lực lượng hải quân và tuần duyên, kể cả giao lưu giữa các đơn vị đóng quân trên quần đảo Trường Sa. Đáng chú ý, lần đầu tiên tuần duyên Philippines và cảnh sát biển Việt Nam đã tập trân diễn tập chung ở Biển Đông.

Hà Nội và Manila cũng đưa ra những tính hiệu tích cực về đàm phán song phương giải quyết các tranh chấp ở Biển Đông. Khi Philippines đệ trình hồ sơ ranh giới ngoài thềm lục địa mở rộng phía vùng biển Tây Palawan lên Ủỷ ban Ranh giới thềm lục địa Liên hợp quốc tháng 6/2024, Việt Nam lên tiếng tôn trọng quyền của Philippines theo UNCLOS và tỏ ý sẵn sàng đàm phán phân định vùng biển chồng lấn ở giữa Biển Đông; khi Việt Nam đệ trình hồ sơ ranh giới ngoài thềm lục địa mở rộng khu vực giữa Biển Đông tháng 7/2024, Philippines cũng có hành động tương tự, nhấn mạnh sẵn sàng đàm phán với Việt Nam dựa trên căn cứ của UNCLOS. Trong khi đó, Trung Quốc mạnh mẽ phản đối cả hồ sơ của Philippines lẫn Việt Nam. Trung Quốc luôn phản ứng tiêu cực với bất kỳ dấu hiệu hợp tác nào giữa các bên yêu sách ở Đông Nam Á nên họ phản đối hợp tác giữa Philippines và Việt Nam là điều dễ hiểu. Giới chuyên gia nhận định việc Hà Nội và Manila đều tìm cách giải quyết các tranh chấp của mình theo luật pháp quốc tế, điều mà Bắc Kinh không tuân thủ, chứng tỏ rằng Hà Nội và Manila có thể làm điều gì đó trong dài hạn.

Nhà phân tích Powell từ Đại học Stanford cho rằng đó là bước đi thông minh của chính quyền Hà Nội và Manila bởi lẽ các cuộc đàm phán về quy tắc ứng xử trong ASEAN không đi đến đâu cả, và Trung Quốc sử dụng các cuộc đàm phán đó để cố gắng kéo dài tranh chấp, từ đó tiếp tục củng cố năng lực và đạt được những gì họ muốn. Ông Powell nhấn mạnh rằng Hà Nội thường tiến hành rất thận trọng trong việc xây dựng các mối quan hệ như thế này, nhưng cho rằng sự hợp tác vẫn sẽ tiếp diễn. Ông giải thích: “Việt Nam là một quốc gia rất bảo thủ về mặt chính sách đối ngoại và không có xu hướng thực hiện các hành động kịch tính. Vì vậy, chúng ta có thể kỳ vọng rằng sự hợp tác sẽ tiếp tục một cách có phương pháp và chậm rãi”.

Theo nhà nghiên cứu Don McLain Gill, tham vọng của Trung Quốc trong việc mở rộng yêu sách, cùng với các kế hoạch hạ tầng rộng lớn ở Đông Dương, đã dấy lên những mối quan ngại về an ninh của Việt Nam, khiến Hà Nội tăng cường hợp tác nhằm đối phó với sự thống trị ngày càng tăng của Trung Quốc. Ông Don McLain Gill nhận xét, dù có những tranh chấp trên biển, nhưng “quan trọng là cả Manila và Hà Nội đều nhận ra rằng cả hai đều không có động thái bành trướng, và việc hợp tác hướng tới một mục tiêu chung có vẻ như là điều hợp lý”.

Chuyên gia Don McLain Gill cho rằng Trung Quốc đã cố gắng tạo ra sự chia rẽ giữa Philippines và Việt Nam, chẳng hạn như thực hiện các chiến dịch thông tin nhằm bôi xấu hình ảnh Việt Nam trong mắt Philippines nhưng không hiệu quả, và Manila vẫn tôn trọng và đánh giá cao mối quan hệ với Hà Nội. Ông Gill nêu ví dụ: “Năm 2019, khi tàu tuần tra của Trung Quốc đâm vào một tàu gỗ đánh cá nhỏ của Philippines khiến các ngư dân Philippines bị rơi xuống biển, chính lực lượng tuần tra trên biển Việt Nam đã cứu những ngư dân Philippines. Điều này đã tạo ra nhận thức với Manila rằng nếu cần hợp tác với một nước láng giềng, thì không ai tốt hơn Việt Nam. Chuyên gia này cũng hi vọng đà hợp tác giữa Manila và Hà Nội sẽ tiếp tục, làm cho Trung Quốc khó khăn hơn trong việc gây chia rẽ hai nước.

Ông Don McLain Gill nhận định: “Dù Việt Nam không mặn mà với việc đưa các cường quốc ngoài khu vực vào vấn đề Biển Đông, tôi nghĩ rằng Việt Nam sẵn sàng hợp tác với một nước láng giềng và quốc gia có yêu sách ở Biển Đông, đó là Philippines. Điều này ít gây tranh cãi hơn với Hà Nội và cũng phù hợp với cách tiếp cận tập trung vào Đông Nam Á của Việt Nam”. Tóm lại, do cả Hà Nội và Manila cùng có chung lợi ích là đôi phó với các hành vi hung hăng, cưỡng ép, bắt nạt trên Biển Đông, ngăn chặn sự bành chướng của Bắc Kinh nên hai bên có sự hợp tác phối hợp với nhau là lẽ đương nhiên. Thậm chí, có ý kiến cho rằng do cùng ở trong một hoàn cảnh chịu sự o ép, bắt nạt của Trung Quốc nên Việt Nam và Philippines trở thành “đồng minh tự nhiên”. Do vậy, dù dùng bất cứ thủ đoạn nào Bắc Kinh cũng không thể chia rẽ Hà Nội với Manila, ngược lại Bắc Kinh càng hung hăng gây sự thì lại càng khiến Hà Nội và Manila xích lại gần nhau hơn bởi họ đều nhận thức rõ Trung Quốc là mối đe doạ chung của cả khu vực.

Ngày 21/7/2024, Bộ Ngoại giao Philippines xác nhận nước này và Trung Quốc đã nhất trí về một “thỏa thuận” liên quan sứ mệnh tiếp tế cho quân đội Philippines đóng tại bãi Cỏ Mây ở Biển Đông. Bộ Ngoại giao Philippines cho biết: “Philippines và Trung Quốc đã đạt được sự hiểu biết về thỏa thuận tạm thời liên quan đến sứ mệnh tiếp tế nhu yếu phẩm hàng ngày và các phái đoàn luân chuyển tới (con tàu) BRP Sierra Madre ở bãi cạn Ayungin (bãi Cỏ Mây)”.

Năm 1999, Hải quân Philippines đã cho tàu BRP Sierra Madre mắc cạn để duy trì yêu sách lãnh thổ của Philippines đối với bãi Cỏ Mây nằm cách đảo Palawan của Philippines khoảng 200km và cách đảo Hải Nam của Trung Quốc hơn 1.000km. Trong bối cảnh Bắc Kinh tăng cường nỗ lực thúc đẩy các yêu sách phi pháp với gần như toàn bộ Biển Đông, bãi Cỏ Mây trở thành điểm nóng của các cuộc đụng độ giữa tàu Trung Quốc và Philippines từ tháng 8/2023.

“Thoả thuận tạm thời” mà hai nước có thể chấp nhận được mà không phải nhượng bộ về lập trường của mình đã đạt được trong ngày 21/7 sau một loạt cuộc gặp giữa quan chức ngoại hai nước tại Manila. Thông cáo ngắn của Bộ Ngoại giao Philippines được đưa ra sau khi đạt được thỏa thuận nêu rõ: “Cả hai phía tiếp tục nhận thức nhu cầu giảm căng thẳng tình hình tại Biển Đông, giải quyết bất đồng thông qua đối thoại, tham vấn, và đồng ý với nhau rằng thỏa thuận sẽ không tạo nên thiên lệch về quan điểm vị thế của mỗi bên tại khu vực biển đó”.

Trước đó, ngày 17/7, hãng tin Reuters dẫn nguồn tin ngoại giao không nêu tên và một tài liệu của Philippines cho biết Philippines và Trung Quốc sẽ thiết lập 3 kênh liên lạc mới về vấn đề trên biển, để hỗ trợ giải quyết những tranh chấp ở khu vực Biển Đông. Giới quan sát nhận định việc thiết lập 3 kênh liên lạc và “thỏa thuận tạm thời” nói trên là những kết quả cụ thể mà hai bên đạt được theo tinh thần nhận thức chung mà hai bên đã nhất trí tại cuộc gặp giữa Thứ trưởng Ngoại giao hai nước hồi đầu tháng 7 nhằm giảm căng thẳng ở Biển Đông.

Một ngày sau khi Manila thông báo đạt một “thỏa thuận tạm thời” với Bắc Kinh về việc tiếp tế cho quân đội Philippines đang đồn trú ở bãi Cỏ Mây, ngày 22/7/2024, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc tuyên bố: “Nếu Philippines cần gửi nhu yếu phẩm cho những người đồn trú trên tàu chiến đó, Trung Quốc sẵn sàng hỗ trợ với tinh thần nhân đạo nếu Philippines thông báo trước và sau khi (Trung Quốc) xác minh tại chỗ”. Trái lại, Bắc Kinh “tuyệt đối sẽ không chấp nhận” việc Philippines chuyển số lượng lớn vật liệu xây dựng đến khu vực đó, với ý đồ “xây dựng các công trình cố định hoặc tiền đồn lâu dài”

Cũng trong ngày 22/07/2024, Bộ Ngoại giao Philippines tuyên bố chính quyền Manila sẽ tiếp tục “khẳng định các quyền của mình” đối với bãi Cỏ Mây. Trong thông cáo, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Philippines Teresita Daza khẳng định Manila “sẽ tiếp tục khẳng định các quyền và quyền tài phán” của Philippines trong các vùng biển của mình, bao gồm bãi Cỏ Mây (tên tiếng Anh là Second Thomas).

Người phát ngôn Teresita Daza nhấn mạnh: “Các nguyên tắc và cách thức tiếp cận được đặt ra trong thỏa thuận là kết quả của hàng loạt cuộc tham vấn thận trọng và tỉ mỉ giữa đôi bên, mở đường cho việc thể hiện các quan điểm chung, mà không ảnh hưởng đến lập trường của mỗi nước”. Bà Daza bác bỏ khẳng định của Bắc Kinh về quy định “thông báo trước” trong thỏa thuận, xem đây là thông tin “không chính xác”.

Trong khi đó, Cố vấn an ninh quốc gia Philippines Eduardo Ano cho biết thỏa thuận này không bao gồm đồng ý cho các tàu Trung Quốc tiến hành kiểm tra “tại chỗ”. Phát biểu tại một diễn đàn, Ông Ano nhấn mạnh: “Không có chuyện kiểm tra tại chỗ. Những điều mà hai bên đồng ý thật sự là hiểu biết chung”; “Hai bên nhất trí căng thẳng sẽ giảm… để ngăn xung đột, bất cứ điều gì có thể gây thương tích, gây hại cho binh lính hay bất kỳ ai”. Ông Ano khẳng định: “Chúng tôi (Philippines) không đồng ý bất cứ điều gì làm suy yếu vị thế của chúng tôi”, đông thời cho biết chi tiết về thỏa thuận sẽ được giữ bí mật trừ khi cả hai bên đồng ý công khai.

Dù mỗi bên có giải thích khác nhau về “thỏa thuận tạm thời” đạt được hôm 21/7, song thoả thuận này có thể giúp giảm căng thẳng ở khu vực bãi Cỏ Mây trong thời gian sắp tới hay không phụ thuộc vào cách ứng xử của cả hai bên. Giới phân tích nhận định khi mà những vụ va chạm giữa tàu của Trung Quốc và Philippines đã đạt tới “giới hạn đỏ” nếu không có biện pháp “xì hơi” giảm căng thẳng có thể dẫn tới xung đột bất cứ lúc nào. Các chuyên gia cũng chỉ ra lý do mà hai bên đi tới thoả thuận tạm thời.

Thứ nhất, cả Manila và Bắc Kinh đều nhận thấy cần phải xuống thang căng thẳng ở Biển Đông và giải quyết tranh chấp thông qua đối thoại và tham vấn. Mặc dù có nhu cầu phải tiếp tế cho binh sĩ để duy trì con tàu BRP Sierra Madre ở bãi Cỏ Mây, song đương nhiên Philippines luôn muốn tránh một cuộc xung đột với Trung Quốc. Do vậy, chính quyền Manila sẽ nỗ lực hết sức không để xung đột quân sự xảy ra. Một thoả thuận tạm thời, theo đó Philippines vẫn tiếp tế được cho binh sĩ mà tránh được chiến tranh là phù hợp với lợi ích của Manila.

Bắc Kinh đang phải đối mặt với những khó khăn trong chiến tranh thương mại, công nghệ với Mỹ và phương Tây, kinh tế trong nước phát triển chậm. Hội nghị Trung ương 3 khoá XX của Đảng Cộng sản Trung Quốc được giới chuyên gia đánh giá là chưa đưa ra được giải pháp hữu hiệu để vực dậy nền kinh tế đang bị trì trệ. Trong bối cảnh đó, Trung Quốc chắc chắn không muốn một cuộc xung đột xảy ra ảnh hưởng đến môi trường hoà bình phát triển của Trung Quốc.

Thứ hai, để đạt được “thỏa thuận tạm thời” giữa Philippines và Trung Quốc có vai trò nhất định của Mỹ. Một số chuyên gia cho rằng sở dĩ Bắc Kinh ngồi trao đổi với Manila là do phản ứng rất mạnh mẽ của Mỹ trước việc lực lượng hải cảnh Trung Quốc dùng gậy nhọn, dao, rìu tấn công tàu và thuỷ thủ Philippines gây thương tích đối với thuỷ thủ (mất một ngón tay) và hư hỏng nặng tàu của Philippines. Ngoài phát biểu công khai lên án, Washington lần đầu tiên gửi công hàm tới Bắc Kinh lên án hành động thô bạo của hải cảnh Trung Quốc. Mặc dù nội dung công hàm không được tiết lộ, nhưng một số nguồn tin cho biết Mỹ đã nói rõ con tàu BRP Sierra Madre ở bãi Cỏ Mây nằm trong phạm vi điều chỉnh của Hiệp ước phòng thủ chung Mỹ-Philippines năm1951; Mỹ kiên quyết ủng hộ Philippines tiếp tế cho binh sĩ trên tàu BRP Sierra Madre.

Phát biểu tại Diễn đàn An ninh Aspen ở Colorado hôm 19/7/2024, Cố vấn An ninh quốc gia Nhà Trắng Jake Sullivan cho biết Mỹ đã nói rõ với Trung Quốc rằng Hiệp ước phòng thủ chung với Philippines áp dụng cho tàu Sierra Madre. Ông Sullivan nhấn mạnh: “Điều quan trọng nhất hiện nay là nhìn thấy việc xuống thang căng thẳng và khả năng của Philippines thực hiện việc tiếp tế”; Mỹ “sẽ làm những gì cần thiết” để bảo đảm Philippines có thể tiếp tế cho một nhóm nhỏ quân nhân đồn trú trên tàu chiến Sierra Madre ở bãi Cỏ Mây.

Sau phát biểu nói trên của Cố vấn An ninh Nhà Trắng Jake Sullivan, ngày 21/07/2024, Hội đồng An ninh Quốc gia Philippines đã gián tiếp từ chối đề xuất “hỗ trợ” của Mỹ, ông Jonathan Malaya, Phó Người phát ngôn của Hội đồng An ninh Quốc gia Philippines, khẳng định: “Về RORE (nhiệm vụ luân chuyển và tiếp tế), chúng tôi coi đây là hoạt động hoàn toàn của Philippines, sử dụng tàu, nhân sự và lãnh đạo Philippines”. Theo ông Jonathan Malaya, “đây là đường lối và chính sách hiện tại” dù sau này có thể thay đổi tùy theo quyết định của cấp cao. Philippines đánh giá cao đề nghị của Mỹ và sẽ tiếp tục tham vấn với tư cách là đồng minh.

Việc ông Jonathan Malaya tuyên bố Manila trước mắt tự đảm nhiệm việc tiếp tế cho binh sĩ trên tàu Sierra Madre (và điều này có thể thay đổi theo như tuyên bố của Phó Người phát ngôn Jonathan Malaya) vào đúng ngày Manila thông báo về một “thỏa thuận tạm thời” giữa Philippines và Trung Quốc liên quan đến giảm căng thẳng ở khu vực bãi Cỏ Mây là điều rất đáng lưu ý. Đây có thể là sự mặc cả mà Manila đưa ra trong đàm phán với Bắc Kinh, đặt những nhà đàm phán Trung Quốc trước hai sự lựa chọn: một là, hai bên cùng hoà hoãn, hải cảnh Trung Quốc dừng các hoạt động gây hấn hung hăng để Philippines tiếp tục tự mình tiếp tế cho binh sĩ của mình ở bãi Cỏ Mây; hoặc hai là, Philippines phải nhờ đến sự hỗ trợ của Mỹ trong việc tiếp tế cho binh sĩ của mình.

Giới phân tích cho rằng trong 2 sự lựa chọn trên rõ ràng Bắc Kinh sẽ chọn phương án đầu tiên để Philippines tự tiếp tế cho binh sĩ của mình bởi với phương án thứ 2, Mỹ sử dụng máy bay, tàu chiến hỗ trợ cho Philippines trong các hoạt động tiếp tế sẽ tạo ra một tiền lệ không có lợi cho Trung Quốc. Lâu nay, Trung Quốc tìm mọi cách đẩy Mỹ ra khỏi Biển Đông. Nếu để Hải quân và Không quân Mỹ hỗ trợ Philippines chuyển tiếp tế cho binh lính trên bãi Cỏ Mây thì vô hình chung tạo điều kiện cho Mỹ can dự sâu hơn vào Biển Đông.

Xem ra có sự phối hợp chặt chẽ giữa Manila và Washington trong quá trình Philippines tiến hành đàm phán với Trung Quốc về “thỏa thuận” liên quan đến bãi Cỏ Mây để tránh căng thẳng leo thang. Từ những thông tin tiết lộ về công hàm của Mỹ gửi Trung Quốc và những phát biểu công khai của Cố vấn An ninh Nhà Trắng Jake Sullivan cho đến việc Phó Người phát ngôn Hội đồng An ninh Quốc gia Philippines cám ơn nhã ý hỗ trợ của Mỹ và tuyên bố Manila tự tiếp tế cho binh sĩ, song vẫn để ngỏ khả năng có thể thay đổi, tất cả điều này cho thấy có sự phối hợp khá đồng bộ giữa hai bên.

Điều đáng chú ý là sau khi đạt được “thỏa thuận tạm thời” với Bắc Kinh, chính quyền Manila lại tiếp tục khẳng định các quyền của mình đối với bãi Cỏ Mây, đồng thời bác bỏ việc nước này phải thông báo trước mỗi lần tiếp tế và lưu ý phát biểu về cái gọi là “thông báo trước” của phía Trung Quốc là thông tin sai lệch; Cố vấn An ninh Quốc gia Philippines cho biết, không có bất cứ gì điều khoản nào trong thỏa thuận nàylàm suy yếu vị thế của Manila. Điều này cho thấy về tổng thể, Manila đã đạt được điều mình mong muốn trong thỏa thuận này mà chưa phải từ bỏ điều gì liên quan đến các quyền của mình ở khu vực bãi Cỏ Mây.

Giới phân tích nhận định trên thực tế cả Trung Quốc và Mỹ đều muốn tránh phải đối đầu trực tiếp. Việc Washington đưa con tàu BRP Sierra Madre ở bãi Cỏ Mây vào phạm vi Hiệp ước phòng thủ chung và tuyên bố sẵn sàng hỗ trợ Manila tiếp tế cho binh sĩ của Philippines ở bãi Cỏ Mây là nhằm chuyển tới Bắc Kinh một thông điệp rõ ràng về quyết tâm của Mỹ trong việc đồng hành với Philippines để bảo vệ con tàu BRP Sierra Madre ở bãi Cỏ Mây. Liên quan tới vấn đề này, Trung Quốc ở thế yếu về mặt pháp lý vì phán quyết năm 2016 của Toà Trọng tài đã khẳng định bãi Cỏ Mây là thuộc vùng đặc quyền kinh tế, thềm lục địa của Philippines và nếu Mỹ có hỗ trợ Philippines thì không những phù hợp với Hiệp ước phòng thủ chung song phương mà còn phù hợp với luật pháp quốc tế. Xem ra Trung Quốc đã phải có sự thoả hiệp nhất định trong thỏa thuận với Philippines hôm 21/7/2024. “Thỏa thuận tạm thời” có thể giúp hạ nhiệt ở Biển Đông trong thời gian trước mắt, tuy nhiên qua cách giải thích khác nhau của mỗi bên về thỏa thuận này có thể thấy sự chưa thống nhất giữa hai bên về các vấn đê liên quan đến thỏa thuận. Việc triển khai thoả thuận này ra sao còn cần tiếp tục theo rõi trong những ngày tới.

Sắc lệnh, được công bố ngày 31/3, không đề cập đến Trung Quốc nhưng được công bố sau một loạt cuộc đối đầu giữa Manila và Bắc Kinh trên biển và hai bên cáo buộc lẫn nhau liên quan đến Bãi Cỏ Mây (Second Thomas Shoal), một khu vực tranh chấp ở Biển Đông. Tổng thống Marcos nhấn mạnh trong sắc lệnh: “Bất chấp những nỗ lực nhằm thúc đẩy sự ổn định và an ninh trong lãnh hải, Philippines vẫn tiếp tục đối mặt với một loạt thách thức nghiêm trọng đe dọa sự toàn vẹn lãnh thổ cũng như sự tồn tại hòa bình của người dân Philippines”.

Sắc lệnh còn bao gồm việc tái tổ chức hội đồng hàng hải của chính phủ với việc đổi tên Hội đồng Giám sát Bờ biển Quốc gia thành Hội đồng Hàng hải Quốc gia; bổ sung cố vấn an ninh quốc gia, tổng cố vấn pháp luật, giám đốc Cơ quan Điều phối Tình báo Quốc gia và Lực lượng Đặc nhiệm Quốc gia phụ trách Biển Tây Philippines (cách Manila gọi Vùng đặc quyền kinh tế ở Biển Đông). Hội đồng Hàng hải Quốc gia được đổi tên sẽ là cơ quan trung ương xây dựng các chiến lược nhằm đảm bảo một khuôn khổ “thống nhất, phối hợp và hiệu quả” cho an ninh và nhận thức về lãnh hải của Philippines. Số lượng cơ quan và bộ ngành hỗ trợ hội đồng này được tăng từ 9 lên 13 cơ quan, trong đó có Bộ Quốc phòng, Cơ quan Điều phối Tình báo Quốc gia, Lực lượng Vũ trang Philippines, Cơ quan Không gian Philippines cùng Viện Hàng hải và Luật Biển của Đại học Philippines. Các chuyên gia quân sự đánh giá, Sắc lệnh này dường như mở rộng vai trò của quân đội bằng cách nêu tên Lực lượng vũ trang Philippines, không chỉ hải quân, trong số các cơ quan hỗ trợ hội đồng.

Sắc lệnh được Tổng thống Marcos Jr. ký ngay sau khi tàu hải cảnh Trung Quốc phun vòi rồng vào tàu tiếp tế của Philippines và làm bị thương 3 thủy thủ trên tàu hôm 23/3. Trước khi công bố sắc lệnh này, ngày 28/3 ông Marcos tuyên bố sẽ thực hiện các biện pháp đối phó với “các cuộc tấn công bất hợp pháp, cưỡng ép, hung hãn và nguy hiểm” của hải cảnh Trung Quốc. Ông Marcos nói trên Facebook: “Chúng tôi không tìm cách tạo ra xung đột với bất kỳ quốc gia nào, kể cả với những quốc gia có mục đích và tự nhận là bạn của chúng tôi, nhưng chúng tôi sẽ không sợ hãi trong im lặng, bị phục tùng hoặc bị khuất phục”. Tổng thống Marcos còn cho biết ông đã gặp các quan chức quốc phòng và an ninh cũng như liên lạc với “bạn bè trong cộng đồng quốc tế” và “Họ đã đề nghị giúp đỡ chúng tôi về những gì Philippines yêu cầu để bảo vệ và đảm bảo chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán của chúng tôi đồng thời đảm bảo hòa bình và ổn định ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương”.

Chuyên gia an ninh hàng hải Ray Powell, một sĩ quan Không quân Mỹ đã nghỉ hưu, nhận định Sắc lệnh hành pháp này dường như báo hiệu Philippines sẽ tái tổ chức và sắp xếp lại các ưu tiên về nguồn lực liên quan đến các hoạt động ở Biển Tây Philippines. Chuẩn đô đốc Armand Balilo, người phát ngôn của lực lượng bảo vệ bờ biển Philippines, cho biết họ sẽ tăng cường tuần tra ở vùng biển tranh chấp. Ông nói: “Chúng tôi sẽ đẩy mạnh hoạt động không chỉ ở bãi cạn Ayungin (cách Manila gọi Bãi Cỏ Mây) mà còn ở các khu vực khác. Đó là một phần công việc của chúng tôi”.

Ngày 29/3, Bộ Quốc phòng Philippines tuyên bố Manila không muốn gây chiến hay rắc rối ở Biển Đông nhưng sẽ không im lặng, hay khuất phục. Bộ Quốc phòng Philippines nhấn mạnh rằng những tuyên bố gần đây của Trung Quốc cho thấy sự cô lập của họ với phần còn lại của thế giới về “các hoạt động bất hợp pháp và thiếu văn minh” ở Biển Đông. Tuyên bố của Manila khẳng định: “Những điều đó cũng cho thấy Chính phủ Trung Quốc không có khả năng tiến hành các cuộc đàm phán cởi mở, minh bạch và hợp pháp. Mục đích của họ chỉ là cư xử ‘kẻ cả’ và nếu không làm được điều đó thì họ sẽ đe dọa các nước nhỏ hơn”. Tuyên bố này được cho là nhằm đáp lại bình luận của Người phát ngôn Bộ Quốc phòng Trung Quốc Ngô Khiêm nói hôm 28/3 rằng Philippines phải chịu trách nhiệm về sự rạn nứt trong quan hệ, yêu cầu Manila chấm dứt những việc mà phía Trung Quốc gọi là “hành vi xâm phạm và khiêu khích”.

Trong khi đó, Tổng Tư lệnh Lực lượng Vũ trang Philippines, Tướng Romeo Brawner, cho biết ông đã trao đổi với lực lượng bảo vệ bờ biển, hải quân và Cục Nghề cá và Nguồn lợi thủy sản (BFAR) về cập nhật hoạt động luân chuyển quân và hậu cần cho các nhiệm vụ tiếp tế cho tàu BRP Sierra Madre mà Philippines đã cho mắc cạn trên Bãi Cỏ Mây để củng cố yêu sách lãnh thổ của Manila đối với các khu vực xung quanh. Ông Trong khi đó, Tổng Tư lệnh Lực lượng Vũ trang Philippines, Tướng Romeo Brawner nói với các phóng viên: “Chúng tôi đã thảo luận nhiều (vấn đề) trong cuộc họp của nhóm các cơ quan an ninh, không chỉ về hoạt động trên thực địa. Nhưng chúng tôi có thể làm điều đó với tư cách là một quốc gia, sử dụng tất cả các công cụ có sẵn. Chúng tôi sẽ điều chỉnh hoạt động của mình, nhưng chúng tôi không thể tiết lộ những điều chỉnh đó là gì”.

Chính quyền Manila cho biết họ đang hoàn thiện chiến lược để bảo vệ các yêu sách lãnh thổ của nước này và đảm bảo nhiệm vụ tiếp tế hàng tháng cho Bãi Cỏ Mây, sau những cuộc đối đầu gần đây với lực lượng hải cảnh Trung Quốc. Các nhà phân tích đã bày tỏ lo ngại về thế trận quân sự ngày càng được củng cố này, đồng thời nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết phải đàm phán ngoại giao bên cạnh việc tăng cường năng lực phòng thủ để ngăn chặn tranh chấp leo thang thành xung đột mở.

Giáo sư Rommel Banlaoi, nhà phân tích hàng đầu về chống khủng bố tại Viện Nghiên cứu Hòa bình, Bạo lực và Khủng bố của Philippines, hôm 31/3 bày tỏ ông rất lo lắng về tình hình hiện tại, vì cả Manila và Bắc Kinh đều đang gia tăng các biện pháp đối phó quân sự. Giáo sư Banlaoi bày tỏ: “Điều đó thực sự sẽ làm tăng nguy cơ xung đột vũ trang trong khu vực”. Theo vị giáo sư này, chính quyền Marcos Jr. nên tăng cường khả năng thực thi pháp luật và năng lực quân sự để khẳng định quyền chủ quyền của đất nước ở Biển Tây Philippines, nhưng ông lưu ý rằng điều đó sẽ đòi hỏi “khả năng tiếp cận nhiều hơn với các tài sản hàng hải mới”, điều đó “có nghĩa là chúng ta (Philippines) cần mua khí tài mới hoặc nhận được các khí tài đó từ các đồng minh của mình… như từ Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc”. Mặt khác, Giáo sư Rommel Banlaoi cũng cho rằng chìa khóa để giải quyết xung đột một cách hòa bình là thông qua “đàm phán và đối thoại trực tiếp”. Ông nói: “Bất kỳ động thái gia tăng hoạt động quân sự nào từ tất cả các bên – không chỉ từ Philippines hay Trung Quốc – chỉ càng gây khó khăn cho việc giải quyết tranh chấp một cách hòa bình”.

Phó đô đốc Alberto Carlos, người chịu trách nhiệm quản lý khu vực Biển Tây Philippines, cho biết họ đang nghiên cứu tất cả các kịch bản có thể xảy ra nếu tình hình leo thang khi Philippines thực hiện nhiệm vụ tiếp tế tiếp theo. Ông nói: “Chúng tôi đã sẵn sàng cho những gì họ sắp làm. Quân đội đồn trú trên tàu Sierra Madre đã chuẩn bị cho tình huống xấu nhất. Chúng tôi đang nghiên cứu tất cả các lựa chọn. Thật không thể chấp nhận được nếu chúng ta định dừng nhiệm vụ tiếp tế”.

Nhà sử học quân sự và phân tích quốc phòng của Philippines Jose Antonio Custodio cho rằng Manila cũng nên xem xét huy động sự ủng hộ của người dân Philippines trong việc khẳng định các quyền và lợi ích của mình ở Biển Tây Philippines thông qua việc hỗ trợ sự hiện diện liên tục của người dân tại những nơi đóng quân, trong các hoạt động đánh bắt cá và các chương trình giáo dục nâng cao nhận thức cộng đồng. Ông nói: “Chúng ta phải tăng cường hoạt động với đồng minh Mỹ và các đối tác khác như Nhật Bản và Australia”.

Ngay sau vụ việc hôm 23/3, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Lloyd Austin và Bộ trưởng Quốc phòng Philippines Gilberto Teodoro Jr. đã điện đàm về vấn đề xung quanh Bãi Cỏ Mây. Thông cáo từ Bộ Quốc phòng Mỹ cho biết: “Bộ trưởng Austin tái khẳng định cam kết chắc chắn của Mỹ đối với Philippines sau khi lực lượng hải cảnh và dân quân biển của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa gây cản trở nguy hiểm cho sứ mệnh tiếp tế hợp pháp của Philippines tới Bãi Cỏ Mây ngày 23/3”. Tuyên bố cho biết thêm: “Ông Austin nhấn mạnh sự hỗ trợ của Mỹ đối với Philippines trong việc bảo vệ quyền chủ quyền và quyền tài phán của nước này, đồng thời nhắc lại rằng Hiệp ước phòng thủ chung Mỹ-Philippines áp dụng cả đối với lực lượng vũ trang, tàu và máy bay công vụ của cả hai nước – bao gồm cả lực lượng bảo vệ bờ biển của Philippines – ở bất kỳ đâu trên Thái Bình Dương, bao gồm cả Biển Đông”.

Philippines ngày 02/4 cho biết Cố vấn An ninh quốc gia của họ và người đồng cấp Mỹ đã thảo luận về “các hành động uy hiếp, hung hăng và bịp bợm” của Bắc Kinh ở Biển Đông trong cuộc điện đàm hôm 01/4. Hội đồng An ninh Quốc gia Philippines cho biết trong một tuyên bố rằng Cố vấn An ninh Quốc gia Philippines Eduardo Ano “bày tỏ sự đánh giá cao đối với việc Hoa Kỳ tiếp tục đảm bảo và tái khẳng định cam kết sắt đá” đối với liên minh Mỹ-Philippines. Trong khi đó, Bộ trưởng Quốc phòng Philippines Gilberto Teodoro nói với người dân Philippines trong một bức thư ngỏ ngày 02/4 rằng “chớ rơi vào cái bẫy do tuyên truyền của Trung Quốc giăng ra”.

Ngày 03/4/2024, Người phát ngôn của Hội đồng An ninh Quốc gia Jonathan Malaya nói rằng Philippines cam kết duy trì vị trí của mình tại Bãi Cỏ Mây (Second Thomas Shoal) và sẽ không ngừng thực hiện các nhiệm vụ tái tiếp tế cho binh sĩ Philippines trên tàu chiến mắc cạn ở đó. Ông Jonathan Malaya nhấn mạnh: “Chúng tôi cam kết luôn duy trì tàu BRP Sierra Madre ở đó, vì vậy bất kỳ nỗ lực nào của Trung Quốc nhằm can thiệp vào các nhiệm vụ tái tiếp tế sẽ bị Philippines đáp trả theo cách thức để bảo vệ quân đội của chúng tôi”, ông Malaya nói tại một diễn đàn hàng hải.

Ông Malaya nhấn mạnh rằng các biện pháp đáp trả được Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr công bố  hôm 28/3 chống lại các hành động “hung hăng” của lực lượng hải cảnh Trung Quốc sẽ mang tính “đa chiều” và không chỉ mang tính chất quân sự. Một phần của các biện pháp này bao gồm thực hiện “những thay đổi và điều chỉnh” đối với các nhiệm vụ và hoạt động tiếp tế của Philippines ở Biển Đông. Tuy nhiên, ông Malaya không nêu cụ thể, với lý do lo ngại về an ninh. Nhắc lại lời kêu gọi hôm 02/4 của Bộ trưởng Quốc phòng Philippines hôm 02/4 về việc công chúng không trở thành nạn nhân của tuyên truyền của Trung Quốc, ông Malaya cảnh báo về “ảnh hưởng ác ý của nước ngoài” nhằm làm suy yếu Philippines. Những động thái kế trên cho thấy chính quyền của Tổng thống Marcos đang nỗ lực củng cố sức mạnh bên trong để nâng cao khả năng phòng thủ quốc gia, đông thời chủ động hợp tác với các nước ngoài khu vực và thể hiện thái độ cứng rắn và quyết tâm bảo vệ chủ quyền, quyền chủ quyền và các lợi ich trên biển của đất nước sẵn sàng đối phó với thách thức từ Bắc Kinh ở Biển Đông, kể cả trong tình huống xấu nhất.