Bộ trưởng Ngoại giao 4 nước  bày tỏ sự phản đối mạnh mẽ đối với mọi hành động đơn phương  nhằm thay đổi nguyên trạng bằng vũ lực hoặc cưỡng ép. Các Ngoại trưởng cũng quan ngại về các hành động nguy hiểm và khiêu khích, trong đó có việc can thiệp vào hoạt động khai thác tài nguyên ngoài khơi, việc liên tục cản trở quyền tự do hàng hải và hàng không, cũng như các động thái nguy hiểm của máy bay quân sự, lực lượng chấp pháp trên biển và tàu cá dân binh, đặc biệt là việc sử dụng vòi rồng không an toàn và các hành động đâm hoặc chặn ở Biển Đông.

Tuyên bố chung sau Hội nghị  nêu rõ: “Chúng tôi (các nước Nhóm Bộ Tứ) vẫn rất quan ngại về tình hình ở Biển Hoa Đông và Biển Đông. Chúng tôi nhắc lại sự phản đối mạnh mẽ của mình đối với mọi hành động đơn phương hòng tìm cách thay đổi nguyên trạng bằng vũ lực hoặc cưỡng ép. Chúng tôi bày tỏ mối quan ngại nghiêm trọng của mình về các hành động nguy hiểm và khiêu khích, bao gồm cả việc can thiệp vào hoạt động khai thác tài nguyên ngoài khơi, việc liên tục cản trở quyền tự do hàng hải và hàng không, và các động thái nguy hiểm của máy bay quân sự, lực lượng chấp pháp trên biển và tàu cá dân binh, đặc biệt là việc sử dụng vòi rồng không an toàn và các hành động đâm hoặc chặn ở Biển Đông”.

Tuyên bố cũng nhấn mạnh: “Những hành động này đe dọa đến hòa bình và ổn định trong khu vực. Chúng tôi (các nước Nhóm Bộ Tứ) rất quan ngại về việc quân sự hóa các thực thể đang tranh chấp. Chúng tôi nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì quyền tự do hàng hải và hàng không, các hoạt động sử dụng biển hợp pháp khác và hoạt động thương mại không bị cản trở, phù hợp với luật pháp quốc tế, như được phản ánh trong Công ước Liên hợp quốc về Luật biển (UNCLOS)”.

Bộ trưởng Ngoại giao bốn nước tái khẳng định rằng các tranh chấp hàng hải phải được giải quyết một cách hòa bình và theo luật pháp quốc tế, đồng thời nhắc lại rằng phán quyết của Tòa Trọng tài về vụ kiện Biển Đông đưa ra vào ngày 12/7/2016 có tính chung thẩm, ràng buộc, là cột mốc và cơ sở quan trọng để giải quyết hòa bình các tranh chấp giữa các bên. Giới quan sát nhận định việc bốn Ngoại trưởng nhắc đến phán quyết của Tòa Trọng tài trước thời điểm kỷ niệm 9 năm ngày ban hành phán quyết có ý nghĩa quan trọng, có thể phản ánh việc 4 nước sẽ hợp tác thúc đẩy phán quyết trong thời gian tới.

Cũng theo tuyên bố chung, các Bộ trưởng Ngoại giao Ấn Độ, Mỹ, Australia và Nhật Bản đã nhấn mạnh cam kết bảo vệ pháp quyền, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ. Tuyên bố nhấn mạnh: “Chúng tôi (các nước Nhóm Bộ Tứ) cam kết xây dựng một khu vực mà tất cả các quốc gia đều không bị cưỡng ép, đồng thời phản đối mạnh mẽ mọi hành động đơn phương nhằm thay đổi nguyên trạng bằng vũ lực hoặc cưỡng ép”. Các chuyên gia cho rằng nội dung này không chỉ liên quan tới các tranh chấp trên biển mà còn hàm ý ủng hộ Ấn Độ trong cuộc tranh chấp biên giới trên bộ với Trung Quốc.

Trong cuộc họp, bốn nhà lãnh đạo đã thảo luận về các cơ hội và thách thức ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương và cách có thể khai thác thêm sức mạnh và nguồn lực của Nhóm Bộ Tứ để thúc đẩy hòa bình, an ninh và thịnh vượng, hợp tác với các đối tác trong khu vực. Tuyên bố chung cho biết: “Chúng tôi (các nước Nhóm Bộ Tứ) đã thảo luận về các cơ hội và thách thức ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương và cách khai thác thêm sức mạnh và nguồn lực của Nhóm Bộ Tứ để thúc đẩy hòa bình, an ninh và thịnh vượng, hợp tác với các đối tác trong khu vực”.

Tại cuộc họp, Bộ trưởng Ngoại giao đã thảo luận và đưa ra một chương trình hợp tác giữa bốn nước để thúc đẩy hoà bình, hợp tác trong khu vực. Tuyên bố chung nêu rõ: “Để đảm bảo tác động lâu dài của Nhóm Bộ Tứ, hôm nay, chúng tôi vui mừng thông báo một chương trình nghị sự mới, đầy tham vọng và mạnh mẽ tập trung vào 4 lĩnh vực chính: an ninh hàng hải và xuyên quốc gia, thịnh vượng và an ninh kinh tế, công nghệ quan trọng và mới nổi, hỗ trợ nhân đạo và ứng phó khẩn cấp. Thông qua những trọng tâm mới này, chúng tôi sẽ tăng cường khả năng của Nhóm Bộ Tứ trong việc tận dụng các nguồn lực của mình để giải quyết những thách thức cấp bách nhất của khu vực”.

Các Bộ trưởng Ngoại giao Mỹ, Nhật Bản, Australia và Ấn Độ bày tỏ sự ủng hộ đối với ASEAN và vai trò trung tâm của khối này cũng như Diễn đàn Quần đảo Thái Bình Dương và các nhóm khu vực do Thái Bình Dương lãnh đạo, cũng như Hiệp hội Vành đai Ấn Độ Dương (IORA). Trong bối cảnh, Trung Quốc luôn tìm cách chia rẽ, phân hoá, khống chế các nước ASEAN và lôi kéo, mua chuộc các nước Nam Thái Bình Dương, việc các nước Nhóm Bộ Tứ thể hiện sự ủng hộ đối với các tổ chức khu vực này cho thấy các nước này đang cùng nhau hợp tác để chống lại sự mở rộng ảnh hưởng và bành trướng của Trung Quốc đối với các nước này.

Ngoài ra, các Bộ trưởng còn bày tỏ lo ngại về sự thu hẹp đột ngột và độ tin cậy của các chuỗi cung ứng chính trong tương lai, đặc biệt là các khoáng sản quan trọng; nhấn mạnh tầm quan trọng của các chuỗi cung ứng toàn cầu đa dạng và đáng tin cậy. Tuyên bố chung của cuộc họp nhấn mạnh: “Chúng tôi (các nước Nhóm Bộ Tứ) vô cùng lo ngại về sự thu hẹp đột ngột và độ tin cậy của các chuỗi cung ứng chính trong tương lai, đặc biệt là đối với các khoáng sản quan trọng. Điều này bao gồm việc sử dụng các chính sách và thông lệ phi thị trường đối với các khoáng sản quan trọng, một số sản phẩm phái sinh và công nghệ chế biến khoáng sản. Chúng tôi nhấn mạnh tầm quan trọng của chuỗi cung ứng toàn cầu đa dạng và đáng tin cậy. Việc phụ thuộc vào bất kỳ quốc gia nào để chế biến và tinh chế khoáng sản quan trọng và sản xuất hàng hóa phái sinh sẽ khiến các ngành công nghiệp của chúng ta phải chịu sự áp bức về kinh tế, thao túng giá cả và gián đoạn chuỗi cung ứng, gây tổn hại thêm cho an ninh kinh tế và quốc gia của chúng ta”.

Tại cuộc họp, bốn nước tuyên bố thành lập“Sáng kiến Khoáng sản Thiết yếu Bốn bên”, nhằm “tăng cường an ninh kinh tế và khả năng phục hồi chung thông qua các chương trình hợp tác để bảo đảm và đa dạng hóa chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng”. Các chuyên gia cho rằng việcNgoại trưởng của các nước Ấn Độ, Hoa Kỳ, Nhật Bản và Australia bày tỏ quan ngại về sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng quan trọng đến từ “một nước duy nhất” là nhằm vào Trung Quốc – nước dùng vấn đề đất hiếm như một con bài khiến đứt gãy chuỗi cung ứng trong cuộc chiến thương mại đang diễn ra.

Giới phân tích nhận định cho dù không nhắc tới Trung Quốc, song nội dung cuộc họp của Bộ trưởng Ngoại giao bốn nước Nhóm Bộ Tứ là nhằm chuyển tới Bắc Kinh thông điệp rõ ràng rằng bất chấp việc đang bận rộn với tranh chấp ở Trung Đông, nhưng Mỹ cùng các nước trong Nhóm Bộ Tứ đã đạt được đồng thuận tăng cường hợp tác về an ninh hàng hải ở Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương để ngăn chặn sự mở rộng bành trướng của Trung Quốc ở khu vực này.

Đây là cuộc họp lần thứ 2 của Bộ trưởng Ngoại giao các nước Nhóm Bộ Tứ dưới thời Tổng thống Donald Trump nhiệm kỳ hai trong vòng gần 6 tháng qua. Cuộc họp lần trước diễn ra hôm 21/1/2025, ngay sau Lễ nhậm chức của ông Donald Trump. Điều này cho thấy sự chính quyền Trump nhiệm kỳ 2 sẽ tiếp tục thúc đẩy mạnh mẽ hợp tác của Nhóm Bộ Tứ trong triển khai chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương với trọng tâm là ngăn chặn, kiềm chế Trung Quốc. Giới chuyên gia nhận định cuộc họp lần này là cơ hội để Mỹ đưa trở lại vấn đề Trung Quốc thành trọng tâm của các cuộc thảo luận, sau một thời gian phải tập trung vào nhiều hồ sơ địa chính trị khác, mà vụ việc gần đây nhất là cuộc xung đột giữa Israel và Iran.

Chuyên gia Lisa Curtis, Giám đốc đặc trách về chương trình an ninh trong khu vực Ấn Độ -Thái Bình Dương của trung tâm nghiên cứu CNAS (Center for a New American Security) nhận định, những cuộc họp này cho thấy “Mỹ vẫn đẩy mạnh hợp tác với các đồng minh và đối tác để làm đối trọng với Trung Quốc trong mọi lĩnh vực. Mỹ muốn dẫn đầu cuộc chạy đua công nghệ với Trung Quốc, cần trông cậy vào các đồng minh ở Ấn Độ Dương -Thái Bình Dương để bảo đảm các nguồn cung ứng và để ngăn chặn các hành vi hung hăng của Bắc Kinh ở Biển Đông”. Các chuyên gia cũng đưa ra những lý giải về nguyên nhân Biển Đông và Biển Hoa Đông trở thành trọng tâm của Hội nghị Ngoại trưởng Nhóm Bộ Tứ hôm 01/7 vừa qua, cụ thể là:

Thứ nhất, ngăn chặn Trung Quốc vượt qua chuỗi đảo thứ nhất là mục tiêu của chính quyền Trump hiện nay. Thời gian qua, Trung Quốc đẩy mạnh các hoạt động hung hăng ở Biển Đông,Biển Hoa Đông và Eo biển Đài Loan nhằm khống chế, kiểm soát các vùng biển này để vượt qua chuỗi đảo thứ nhất. Phát biểu tại Đối thoại Shangri-La lần thứ 22 hôm 31/6/2025, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth đã nhấn mạnh: “Mỹ đang theo dõi sát sao những hoạt động này của Trung Quốc và bất cứ hành động nào nhằm thay đổi hiện trạng ở Biển Đông, trong phạm vi chuỗi đảo thứ nhất bằng vũ lực là không thể chấp nhận được”; khẳng định Mỹ phối hợp với các đồng minh và đối tác khu vực thiết lập một sự răn đe mới khiến Bắc Kinh phải cân nhắc trước mỗi hành động.

Đáng chú ý, đầu tháng 6 vừa qua lần đầu tiên Trung Quốc triển khai cùng lúc 2 tàu sân bay Liêu Ninh và Sơn Đông tại Thái Bình Dương, đều mang theo máy bay chiến đấu cất cánh và hạ cánh. Máy bay chiến đấu J-15 của Trung Quốc cất cánh từ tàu Sơn Đông đã bám đuôi  một máy bay P-3C của Nhật Bản hôm 7/6 và bay cắt mặt nguy hiểm máy bay P-3C của Nhật Bản ở khoảng cách 900m hôm 8/6. Ngày 10/6, Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Nakatani cảnh báo sự xuất hiện của các tàu sân bay Trung Quốc cho thấy Bắc Kinh có ý định tiếp tục mở rộng năng lực vượt ra ngoài biên giới. Ngày 11/6, Bộ trưởng Quốc phòng Đài Loan Cố Lập Hùng (Wellington Koo) tố cáo động thái mới kể trên của Bắc Kinh “là một hành động mang thông điệp chính trị rõ ràng và có thể thấy rõ bản chất bành trướng của họ”.

Giới phân tích nhận định việc các tàu sân bay Trung Quốc  vượt qua chuỗi đảo thứ nhất, mở rộng hoạt động trong chuỗi đảo thứ 2, một  ranh giới chiến lược kéo dài đến Guam tạo ra những thách thức đối với Mỹ và các đồng minh trong khu vực. Phát biểu của Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth và tuyên bố mạnh mẽ của các Ngoại trưởng Nhóm Bộ Tứ có chung một mục tiêu là ngăn Bắc Kinh mở rộng bành trướng.

Thứ hai, trong thời gian gần đây các hoạt động hung hăng gây hấn của Trung Quốc tập trung chĩa mũi nhọn vào Philippines – đồng minh lâu đời của Mỹ ở khu vực – khiến căng thẳng ở Biển Đông không ngừng leo thang. Đồng thời, Trung Quốc thường xuyên điều tàu và máy bay của lực lượng hải cảnh vào vùng biển và không phận xung quanh các đảo ở Biển Hoa Đông đang tranh chấp do Nhật Bản kiểm soát để quấy rối các tàu của Nhật Bản trong khu vực, buộc Nhật Bản phải điều máy bay phản lực. Tháng 8/2024, một máy bay trinh sát của Trung Quốc đã xâm phạm không phận của Nhật Bản ngoài khơi tỉnh Nagasaki ở phía Nam, và một tàu khảo sát của Trung Quốc đã xâm phạm lãnh hải của Nhật Bản ngoài khơi một tỉnh phía Nam khác là Kagoshima; tháng 9/2024, tàu Liêu Ninh và 2 tàu khu trục đã di chuyển giữa đảo Yonaguni cực Tây của Nhật Bản ngay sát vùng lãnh hải của Nhật Bản.

Chuỗi đảo thứ nhất là khu vực kéo dài từ Nhật Bản xuống Đài Loan, Philippines và Borneo. Nếu Trung Quốc khống chế, kiểm soát được Biển Đông, Biển Hoa Đông và Eo biển Đài Loan thì họ sẽ dễ dàng vươn ra Thái Bình Dương. Các chuyên gia đánh giá, Biển Đông và Biển Hoa Đông được coi là những chốt chặn để ngăn Bắc Kinh mở rộng bành trướng ra biển lớn. Những tuyên bố mạnh mẽ của Ngoại trưởng Mỹ, Nhật Bản, Australia và Ấn Độ liên quan tới Biển Đông và Biển Hoa Đông tại cuộc họp hôm 01/7 là nhằm khẳng định lại những cam kết của Washington trong việc đẩy mạnh hợp tác của Nhóm Bộ Tứ trong vấn đề an ninh hàng hải để duy trì trật tự dựa trên pháp luật ở Biển Đông, Biển Hoa Đông và cả khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương./.

Trong bối cảnh tình hình thế giới phức tạp với cuộc chiến Ukraine chưa có hồi kết và xung đột ở Trung Đông ngày càng mở rộng, tại khu vực châu Á-Thái Bình Dương, Trung Quốc gia tăng các hành động hung hãn nhằm vào Philippines ở Biển Đông và gia tăng các hoạt động quân sự gây sức ép với Nhật Bản và Đài Loan, Tổng thống nước chủ nhà Joe Biden cùng Thủ tướng Australia Anthony Albanese, Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi và Thủ tướng Nhật Bản Fumio Kishida đã trao đổi sâu rộng các vấn đề liên quan tới an ninh khu vực, đồng thời đưa ra những sáng kiến cụ thể nhằm xây dựng một Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do, rộng mở dựa trên pháp luật.

Phát biểu tại hội nghị, Tổng thống Mỹ Biden bày tỏ sự hoan nghênh chuyến thăm của các nhà lãnh đạo tới bang Delaware, quê hương của ông, đồng thời nhấn mạnh rằng, 4 nước Mỹ, Nhật Bản, Australia và Ấn Độ cần nỗ lực tăng cường hợp tác cùng nhau về mặt chiến lược để nâng tầm Nhóm Bộ Tứ, cũng như nâng cao vị thế, tầm quan trọng của Nhóm trong thời gian tới.

Trong cuộc họp kín với 3 nhà lãnh đạo Nhật Bản, Australia và Ấn Độ, Tổng thống Biden nhấn mạnh: “Trung Quốc tiếp tục thử thách chúng ta trên khắp khu vực”. Tổng thống Mỹ cho rằng, Trung Quốc đang tập trung xử lý “những thách thức kinh tế trong nước”, nhưng cũng “tìm cách mở rộng không gian ngoại giao, theo quan điểm của tôi, để theo đuổi lợi ích của nước này một cách quyết liệt”. Ông Biden khẳng định những nỗ lực mạnh mẽ gần đây của Washington nhằm giảm căng thẳng, bao gồm cả cuộc điện đàm của ông Biden với ông Tập vào tháng 4-2024, đang giúp ngăn ngừa xung đột. Giới truyền thông khi đưa về các thông tin này cho rằng thông tin đã bị rò rỉ do sự cố micro, tuy nhiên một số chuyên gia cho rằng có thể sự rò rỉ thông tin là do sự cố ý của Nhà Trắng nhằm truyền thông điệp cảnh cáo tới Bắc Kinh.

Thủ tướng Nhật Bản Kishida nhấn mạnh: “Trong bối cảnh môi trường an ninh đang ngày càng trở nên nghiêm trọng với những diễn biến phức tạp, khó lường, và trật tự quốc tế dựa trên pháp quyền đang bị đe dọa, đặc biệt là tại khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, Nhóm Bộ tứ cũng như các quốc gia khác có cùng chí hướng cần tăng cường hợp tác, nhất là an ninh hàng hải nhằm đảm bảo an ninh khu vực này luôn tự do và rộng mở”.

Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi nhấn mạnh: “Tất cả chúng ta đều ủng hộ trật tự quốc tế dựa trên luật lệ, tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ cũng như giải quyết mọi vấn đề một cách hòa bình. Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do, cởi mở, toàn diện và thịnh vượng là ưu tiên và cam kết chung của chúng tôi”.

Thủ tướng Australia Anthony Albanese nói với các phóng viên hôm 20/9 rằng Canberra và Washington chia sẻ mối quan ngại về tham vọng an ninh của Trung Quốc tại các quốc gia Quần đảo Thái Bình Dương, nơi Bắc Kinh đang tìm kiếm vai trò cảnh sát ngày càng tăng. Ông Anthony Albanese nói: “Chúng tôi sẽ thảo luận về những cách thức mà chúng tôi có thể cung cấp thêm hỗ trợ trong khu vực cho các quốc gia đang phát triển, bao gồm cả hành động mà chúng tôi đang cùng nhau thực hiện về biến đổi khí hậu và hỗ trợ an ninh năng lượng của họ”.

Một sáng kiến nổi bật được các nhà lãnh đạo đưa ra tại hội nghị lần này là kế hoạch tổ chức các cuộc tuần tra chung của lực lượng bảo vệ bờ biển, bắt đầu từ năm 2025, cũng như mở rộng chương trình đào tạo cho các quốc gia khác trong khu vực nhằm nâng cao năng lực giám sát, thực thi luật pháp trên biển, và ngăn chặn hành vi bất hợp pháp. Ngoài ra, Nhóm Bộ tứ cũng đã công bố một loạt sáng kiến nhằm mang lại tác động tích cực cho khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, bao gồm hợp tác trong các hoạt động hậu cần quân sự và cung cấp các công nghệ hàng hải mới cho các đối tác của nhóm.

Theo một quan chức cấp cao của Mỹ, cuộc tuần tra đầu tiên của các lực lượng bảo vệ bờ biển của Nhóm Bộ tứ sẽ do Mỹ chỉ huy, song địa điểm cụ thể của cuộc tuần tra chưa được tiết lộ. Giới chuyên gia nhận định, qua việc hợp tác giữa các lực lượng bảo vệ bờ biển, các quốc gia Bộ tứ không chỉ tăng cường an ninh cho khu vực mà còn khẳng định cam kết chung đối với một khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở.

Các nhà quan sát nhận định kế hoạch về tổ chức các cuộc tập trân chung của lực lượng bảo vệ bờ biển 4 nước là bước đi cụ thể của Nhóm Bộ tứ trong việc mở rộng sáng kiến “Đối tác Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương về nhận thức trong lĩnh vực hàng hải (IPMDA)” được công bố tại Hội nghị Thượng đỉnh Nhóm Bộ tứ tại Nhật Bản cách đây 2 năm.

Giới phân tích cho rằng, các sáng kiến an ninh hàng hải mới được đưa ra vào thời điểm Trung Quốc đang tăng cường các hành động hung hăng, gây sức ép lên các đối thủ tranh chấp lãnh thổ của mình ở Biển Đông và biển Hoa Đông sẽ gửi một thông điệp mạnh mẽ tới Bắc Kinh. Họ nói rằng sáng kiến này cũng sẽ đại diện cho sự chuyển hướng trọng tâm hơn nữa trong các hoạt động của Nhóm Bộ tứ sang các vấn đề an ninh, phản ánh mối lo ngại ngày càng tăng về ý định của Trung Quốc.

Sau Hội nghị các bên ra Tuyên bố chung, trong đó lãnh đạo 4 nước phản đối các nỗ lực cản trở hoạt động khai thác tài nguyên ngoài khơi của các quốc gia khác, đồng thời tái khẳng định rằng các tranh chấp trên biển phải được giải quyết một cách hòa bình và phù hợp với luật pháp quốc tế. Các lãnh đạo Bộ tứ khẳng định rằng luật pháp quốc tế, bao gồm tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, cùng với việc duy trì hòa bình, an ninh, an toàn và ổn định trong lĩnh vực hàng hải, phải được ưu tiên hàng đầu.

Tuyên bố chung nêu rõ: “Chúng tôi nhấn mạnh tính phổ quát và thống nhất của Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) 1982 và tái khẳng định rằng UNCLOS đặt ra khuôn khổ pháp lý cho mọi hoạt động trên đại dương và biển. Chúng tôi nhấn mạnh rằng phán quyết của Tòa Trọng tài quốc tế năm 2016 liên quan vấn đề Biển Đông là một cột mốc quan trọng và là cơ sở để giải quyết hòa bình các tranh chấp giữa các bên”.

Trong tuyên bố chung sau Hội nghị Thượng đỉnh, 4 nước thành viên Nhóm Bộ tứ đã bày tỏ lo ngại về tình hình quanh Trung Quốc, nhưng không đề cập trực tiếp đến Bắc Kinh. Tuyên bố chung viết: “Chúng tôi rất quan ngại về tình hình ở biển Hoa Đông và Biển Đông”, đồng thời lên án “những hành động cưỡng bức và hăm dọa” ở Biển Đông. Đánh giá về kết quả Hội nghị Thượng đỉnh lần này, Chuyên gia về châu Á tại trung tâm nghiên cứu an ninh Mỹ (Center for a New American Security), Lisa Curtis, nhấn mạnh “sáng kiến mới của Nhóm Bộ tứ về an ninh hàng hải sẽ là một tín hiệu mạnh mẽ nhắm tới Trung Quốc”. Theo bà Curtis, hội nghị lần này đưa ra một thông điệp, đó là khối này sẽ “phối hợp hành động với liên minh của các quốc gia có cùng chí hướng, để đáp trả những hành động hù dọa trên biển” của bất kỳ một quốc gia nào. Chuyên gia Lisa Curtis cho rằng nhiều khả năng những hành động hung hăng từ phía Trung Quốc trong thời gian gần đây ở Biển Đông có thể khiến Ấn Độ (nước luôn có sự thận trọng trong hợp tác an ninh của Nhóm Bộ tứ) “thay đổi quan điểm”, nhất trí mở rộng hợp tác về an ninh trong Nhóm Bộ tứ.

Hội nghị Thượng đỉnh Nhóm Bộ tứ lần này diễn ra ngay trước thềm Hội nghị Thượng đỉnh tương lai của Đại hội đồng Liên hợp quốc Khoá 79, do vậy các nhà lãnh đạo Nhóm Bộ tứ nhấn mạnh về tầm quan trọng của việc cải tổ Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc. Tuyên bố chung sau hội nghị nêu rõ: “Chúng tôi sẽ cải tổ Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, nhận ra nhu cầu cấp thiết phải làm cho tổ chức này mang tính đại diện hơn, toàn diện hơn, minh bạch hơn, hiệu quả hơn, dân chủ hơn và có trách nhiệm hơn thông qua việc mở rộng các thành viên thường trực và không thường trực của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc”. Tuyên bố chung có đoạn: “Chúng tôi nhắc lại nhu cầu về một nền hòa bình toàn diện, công bằng và lâu dài phù hợp với luật pháp quốc tế, phù hợp với các mục đích và nguyên tắc của Hiến chương Liên hợp quốc, bao gồm tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ”.

Giới phân tích nhận định việc Nhóm Bộ tứ nêu ra nội dung liên quan đến Liên hợp quốc cũng là xuất phát từ yêu cầu khách quan là ngăn chặn những hành vi coi thường luật pháp quốc tế, vi phạm Hiến chương Liên hợp quốc đang diễn ra ở cả châu Âu (Nga tấn công Ukraine) lẫn châu Á mà tiêu biểu là những hành vi hung hăng gây hấn của Trung Quốc ở Biển Đông, biển Hoa Đông, eo Biển Đài Loan.

Có ý kiến lo ngại Hội nghị Thượng đỉnh Nhóm Bộ tứ được Tổng thống Biden khởi động vào năm 2021 có thể sẽ không còn duy trì sau khi ông Biden rời Nhà Trắng. Tuy nhiên, giới quan sát nhận định việc ông Biden tổ chức họp Nhóm Bộ tứ tại Mỹ là một phần trong nỗ lực thể chế hóa nhóm này trước khi ông rời nhiệm sở và ông Kishida, người sẽ từ chức sau cuộc tranh cử lãnh đạo trong tháng 10/2024 cũng như cuộc bầu cử ở Úc vào năm tới. Tại hội nghị các nhà lãnh đạo đặt mục tiêu bảo đảm tương lai của cơ chế hợp tác này. Theo một quan chức Mỹ giấu tên, “mặc dù là nền tảng cho di sản Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương của Tổng thống Joe Biden, nhưng Bộ tứ đang trở thành một thể chế sẽ tiếp tục định hình bối cảnh địa chính trị của khu vực”.

Một quan chức cấp cao của Hoa Kỳ cho biết: “Chúng tôi kỳ vọng Hội nghị Thượng đỉnh Nhóm Bộ tứ này… sẽ chứng minh rằng các đối tác của Bộ Tứ có sự liên kết chiến lược hơn bao giờ hết, rằng họ vẫn cam kết dành nguồn lực thực sự cho nỗ lực này để cung cấp hàng hóa công cho Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương và quan trọng nhất là Bộ tứ sẽ tồn tại lâu dài”. Vị quan chức này lưu ý: (i) Nhóm Bộ tứ đã họp ở cấp Bộ trưởng Ngoại giao dưới thời chính quyền của cựu Tổng thống Donald Trump, nên dù bà Kamala Harris hay ông Donald Trump thắng cử vào tháng 11 tới thì Nhóm Bộ tứ vẫn được tiếp tục; (ii) Nhóm Bộ tứ nhận được sự ủng hộ của lưỡng đảng, thể hiện qua việc thành lập Nhóm nghị sĩ Bộ tứ trước Hội nghị Thượng đỉnh lần này.

Bà Kathryn Paik – thành viên cấp cao của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) – nhấn mạnh, Bộ tứ là một trong những nhóm khá hiếm hoi nhận được sự ủng hộ rộng rãi của lưỡng đảng tại Mỹ. Vì vậy, xét từ quan điểm của Washington, mục đích chính của Hội nghị Thượng đỉnh năm 2024 là để thể chế hóa mô hình hợp tác này hơn nữa, đồng thời trấn an các đối tác khác về quyết tâm của Mỹ trong việc duy trì nhóm. Bốn nhà lãnh đạo nhất trí Hội nghị Thượng đỉnh tiếp theo của Nhóm Bộ tứ dự kiến được tổ chức tại Ấn Độ. Tóm lại, việc lãnh đạo 4 nước Nhóm Bộ tứ đạt được nhất trí về tăng cường hợp tác an ninh trên biển ở khu vực, trong đó có việc tiến hành các cuộc tuần tra chung của lực lượng bảo vệ bờ biển 4 nước là biện pháp thiết thực hỗ trợ các nước ven Biển Đông cũng như trong khu vực đối phó với chiến thuật “vùng xám” của Bắc Kinh. Chúng ta cùng chờ đợi Hội nghị Thượng đỉnh lần thứ 7 sẽ được tổ chức vào năm tới để đóng góp vào duy trì trật tự dựa trên luật lệ ở Biển Đông và trong khu vực, ngăn chặn sự bành trướng của Trung Quốc.

Sáng kiến hàng hải mới này sử dụng công nghệ vệ tinh để lần đầu tiên kết nối các trung tâm giám sát hiện hữu ở Singapore, Ấn Độ và trên Thái Bình Dương với nhau, tạo thành một hệ thống theo dõi nạn đánh bắt “chui” trên cả 3 khu vực Ấn Độ Dương, vùng Đông Nam Á và Nam Thái Bình Dương. Hệ thống này “bắt” được cả những tàu cá tắt máy phát đáp (được dùng để theo dấu tàu biển). Các dữ liệu của chương trình này được thu thập từ các dịch vụ thương mại. Vì thế, chúng sẽ không bị xếp loại mật và được chia sẻ rộng rãi.

Sáng kiến hàng hải mới này nằm trong khuôn khổ triển khai chiến lược Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương của Nhóm “Bộ Tứ” với mục tiêu là ngăn chặn sự bành trướng của Trung Quốc ở khu vực này, nhất là ở Biển Đông thúc đẩy một Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương tự do, rộng mở bởi lẽ:

Thứ nhất, nhiều quốc gia ở khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, bao gồm các nước ven Biển Đông phải đối phó với đội tàu cá khổng lồ của Trung Quốc, ngay cả trong vùng đặc quyền kinh tế của họ. Tại Biển Đông và thậm chí cả những vùng biển ở Nam Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương, các đội tàu đánh cá lớn của Trung Quốc đã hoạt động dưới sự yểm trợ của tàu hải cảnh Trung Quốc vơ vét các loại hải sản làm cạn kiệt nguồn tài nguyên sinh vật biển, đẩy lùi tàu cá của các nước ngay trong vùng đặc quyền kinh tế của các nước này, khiến cho ngư dân nhiều nước mất kế sinh nhai. Hoạt động đánh bắt bất hợp pháp của các đội tàu cá Trung Quốc không chỉ là mối đe dọa đối với ngư dân các nước trong khu vực mà còn gây nguy cơ va chạm, mất ổn định trên biển.

Ông Charles Edel, chuyên gia người Úc tại Trung tâm Nghiên cứu chiến lược và quốc tế (CSIS) – một viện nghiên cứu độc lập có trụ sở tại Mỹ, nhấn mạnh: “Đội tàu đánh bắt cá trái phép của Trung Quốc làm cạn kiệt các nguồn cá và ảnh hưởng tới nguồn sinh kế truyền thống của nhiều quốc gia. Do đó, bất cứ bước đi nào có thể theo dõi, nhận dạng và ngăn chặn hoạt động đánh bắt “chui’ đều đem lại lợi ích an ninh và môi trường cho khu vực”.

Cộng đồng quốc tế, nhất là Mỹ và các nước châu Âu đã nhiều lần đưa ra lời cảnh báo, thậm chí trừng phạt đối với những hành động đánh bắt hải sản trái phép trên biển, song Trung Quốc cứ phớt lờ. Các hoạt động đánh bắt bất hợp pháp trên biển không những không giảm mà các đội tàu cá Trung Quốc lại ngày càng lớn về quy mô và phạm vi đánh bắt ngày càng rộng. Một số chuyên gia chỉ ra rằng Trung Quốc chịu trách nhiệm cho 95% nạn đánh bắt “chui” ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương.

Theo một báo cáo mới đây của Quỹ Công lý Môi trường, các đội tàu cá Trung Quốc thường xuyên vi phạm luật pháp quốc tế khi tiến hành đánh cá trái phép, không báo cáo và không theo quy định, sử dụng thiết bị bị cấm, đánh bắt các loài được bảo vệ như rùa và hải cẩu, ngược đãi các đoàn người di cư. Cách hành xử của họ đã bị các ngư dân địa phương và các nhà môi trường học lên án và gây ra những căng thẳng ngoại giao không chỉ với các nước xung quanh Biển Đông mà cả ở Nam Thái Bình Dương hay Ấn Độ Dương thậm chí đến tận những nơi xa xôi như Argentina, Palau và Sierra Leone.

Do vậy, việc Nhóm “Bộ Tứ” đưa ra sáng kiến hàng hải mới tập trung ngăn chặn nạn đánh bắt cá trái phép ở khu vực là bước đi cần thiết để duy trì hoạt động nghề cá theo quy định của luật pháp quốc tế.

Thứ hai, Trung Quốc đã sử dụng hoạt động nghề cá như một công cụ để thúc đẩy các yêu sách lãnh thổ bất hợp pháp của họ ở Biển Đông. Bắc Kinh đã sử dụng chiến thuật tàu cá đi trước để từng bước xâm lấn vùng biển của các nước láng giềng. Chẳng hạn như từ cuối năm 2019 Trung Quốc cho các đội tàu cá dưới sự yểm trợ của tàu hải cảnh xâm phạm vùng biển xung quanh quần đảo Natuna của Indonesia, gây căng thẳng trong quan hệ hai nước và bước tiếp theo Trung Quốc cho tàu hải cảnh uy hiếp hoạt động dầu khí của Indonesia và điều thăm dò địa chất đến hoạt động trong vùng biển này, biến vùng biển hoàn toàn không liên quan đến tranh chấp Biển Đông thành vùng biển tranh chấp.

Bên cạnh đó, nhiều tàu dân quân biển của Trung Quốc núp dưới danh nghĩa “tàu cá” để hoạt động trái phép trong vùng biển của các nước. Các chuyên gia đã vạch trần mưu đồ của Trung Quốc trong việc sử dụng lực lượng bán quân sự trong chiến thuật “vùng xám” để thôn tính vùng biển của các nước láng giềng ở Biển Đông. Đối với khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, Trung Quốc đang sử dụng chiến thuật này để gia tăng sự hiện diện trên các vùng biển thực hiện tham vọng cường quốc biển.

Thứ ba, Sáng kiến hàng hải mới do được thông qua nằm trong kế hoạch thúc đẩy chiến lược Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương của chính quyền Tổng thống Biden và phù hợp với cam kết của Washington tại Hội nghị thượng đỉnh Mỹ-ASEAN hôm 12-13/5 vừa qua là sớm công bố các kế hoạch nhằm chống lại tốt hơn nạn đánh bắt bất hợp pháp ở Thái Bình Dương.

Các nhà phân tích nhận định Sáng kiến hàng hải mới là cơ sở để Lực lượng Tuần duyên Mỹ triển khai tàu tuần duyên tới khu vực này, giúp đối phó với các hoạt động đánh bắt cá bất hợp pháp của Trung Quốc và xa hơn là chiến thuật “vùng xám” của Trung Quốc. Với việc đưa ra sáng kiến IPMDA, Mỹ đã dương cao ngọn cờ “hợp tác với các đối tác khu vực để giải quyết vấn đề nhân đạo, thảm họa thiên nhiên và đánh bắt cá trái phép” để tập hợp lực lượng nhắm trực tiếp vào các hoạt động trên biển của Trung Quốc ở khu vực Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương.

Việc công bố sáng kiến hàng hải mới đồng nghĩa với việc Washington mở một mặt trận mới để quy tụ các nước cùng chí hướng đối đầu với Trung Quốc ở Biển Đông và khu vực. Đây là một biện pháp để làm suy giảm sức mạnh hàng hải của Trung Quốc ở Biển Đông. Tuy nhiên, Sáng kiến hang hải mới có thể khiến cuộc cạnh tranh chiến lược Mỹ-Trung ở Biển Đông và trong khu vực càng trở nên gay gắt hơn, thậm chí có thể dẫn tới va chạm trên biển. Tóm lại, bất luận thế nào thì việc Nhóm “Bộ Tứ” thông qua sáng kiến IPMDA là một bước đi mạnh mẽ, đúng hướng nhằm duy trì trật tự dựa trên pháp luật ở Biển Đông và cả khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương. Trong thời đại công nghiệp 4.0 thì việc áp dụng công nghệ vào quản lý các hoạt động trên biển là một xu thế tất yếu. Trong bối cảnh, hoạt động trên biển ngày càng gia tăng thì việc các quốc gia chia sẻ thông tin giữa các cơ quan thực thi pháp luật trên biển là điều cần thiết để có thể giảm bớt các rủi ro trên biển. Theo giới phân tích quân sự, trong khuôn khổ sáng kiến IPMDA các nước có thể không chỉ chia sẻ thông tin về các tàu cá, mà còn cả thông tin về tàu hải quân và tàu tuần duyên.