Chỉ trong vòng 5 tuần cuối tháng 2 và tháng 3/2025, Trung Quốc đã có một loạt động thái trên biển khiến cộng đồng quốc tế lo ngại. Trung Quốc liên tiếp tổ chức các cuộc tập trận bắn đạn thật ngay trước cửa ngõ của Australia, xung quanh Đài Loan và ở Vịnh Bắc Bộ đối diện với Việt Nam.
Bắc Kinh đã thử nghiệm các tàu đổ bộ mới nhằm tạo điều kiện cho một cuộc tấn công đổ bộ vào Đài Loan. Và họ đã công bố máy cắt cáp biển sâu có khả năng tắt quyền truy cập internet của một quốc gia khác – một công cụ mà chưa quốc gia nào khác có. Các chuyên gia cho biết Trung Quốc đã và đang phô trương sức mạnh hàng hải của mình ở Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương để gửi thông điệp về sự thống trị đến các nước láng giềng trong khu vực, nhưng cũng là để thử nghiệm phản ứng của một đối thủ lớn hơn ở xa hơn: đó là Mỹ.
Từ việc điều tàu chiến đến ngoài khơi bờ biển Australia để thực hiện các cuộc diễn tập bắn đạn thật mà trước đây chưa từng xảy ra, đến triển khai số lượng kỷ lục các khinh khí cầu quanh Đài Loan, Bắc Kinh đang đẩy mạnh nỗ lực phô diễn sức mạnh trong khu vực. Trung Quốc cũng đã đưa ra cảnh báo cứng rắn với Tokyo về vấn đề Đài Loan, bất chấp việc Nhật Bản không chính thức công nhận Đài Bắc, và cáo buộc nước này “thông đồng” với các lực lượng ly khai.
Sự xoay trục đột ngột của Tổng thống Mỹ DonaldTrump sang Nga, thái độ hoài nghi đối với các đồng minh NATO và các chính sách thuế quan nhằm vào cả những quốc gia đồng minh đã làm dấy lên lo ngại về độ tin cậy của Mỹ với tư cách là đối tác an ninh tại châu Á. Trong nhiều thập kỷ, Washington đã đóng vai trò là tấm lá chắn trước ảnh hưởng ngày càng lớn của Bắc Kinh. Tuy nhiên, ông Donald Trump đã yêu cầu Đài Loan phải chi trả nhiều hơn cho việc phòng thủ, đặt câu hỏi về hiệp ước an ninh giữa Mỹ và Nhật Bản với lập luận rằng “chúng ta phải bảo vệ họ, còn họ lại không có nghĩa vụ bảo vệ chúng ta,” đồng thời áp đặt thuế quan với các đồng minh như Hàn Quốc và Australia trong lĩnh vực kim loại.
Kể từ khi nhậm chức vào tháng 1, Tổng thống Donald Trump và các thành viên nội các của mình đã tập trung chiến lược chống Trung Quốc và đã phát động một cuộc chiến thương mại leo thang với Bắc Kinh. Họ hầu như im lặng trước các hành động xâm lược ngày càng gia tăng của Trung Quốc trên các vùng biển Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Điều đó đang bắt đầu thay đổi. Vào ngày 01/4/2025, Bộ Ngoại giao Mỹ đã lên án “các hoạt động quân sự và lời lẽ hung hăng” của Bắc Kinh liên quan đến các cuộc tập trận quân sự không báo trước ở Eo biển Đài Loan, vốn đã trở nên lớn hơn về quy mô trong những tháng gần đây và ngày càng giống với một cuộc xâm lược thực sự.
Điều này diễn ra sau chuyến thăm khu vực châu Á của Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth, khi đảm bảo với Nhật Bản và Philippines rằng Mỹ sẽ tiếp tục bảo vệ họ trước Trung Quốc. Mỹ không thay đổi lập trường hiện tại về Đài Loan và Lầu Năm Góc tái khẳng định Trung Quốc vẫn là mối đe dọa lớn nhất của Mỹ. Tuy nhiên, Hegseth cũng đồng thời nhấn mạnh yêu cầu của Trump rằng các đồng minh châu Á phải gia tăng chi tiêu quốc phòng. Trên thực tế, các đồng minh Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương của Mỹ sẽ muốn nghe những lời đảm bảo đó từ ông chủ Nhà Trắng Donald Trump. Khi được một nhà báo hỏi về lập trường của mình vào tháng 2, ông Trump đã từ chối trả lời và không nói gì về Đài Loan kể từ đó. Ông Trump cũng chưa một lần nói về chính sách Biển Đông kể từ sau khi nhậm chức nhiệm kỳ 2.
Tổng thống Trump không ngại đi chệch hướng với các cố vấn cấp cao của mình, và cách tiếp cận “ngẫu hứng” của ông đối với các cuộc đàm phán ngừng bắn ở Ukraine – và thuế quan – không tạo được nhiều sự tin tưởng rằng tổng thống có một chiến lược nhất quán, dài hạn đối với bất kỳ vấn đề toàn cầu nào. Malcolm Davis, một nhà phân tích cấp cao của Viện Chính sách Chiến lược Australia, cho biết: “Người Trung Quốc đang theo dõi những gì đang diễn ra với chính quyền Trump và xem họ có thể đẩy mọi thứ đi xa đến đâu”.
Theo nhà phân tích Davis, trong quá trình thử nghiệm Trump, vùng biển xung quanh Trung Quốc có khả năng trở nên bất ổn hơn. Trung Quốc sẽ tiếp tục tăng cường các cuộc tập trận ở Eo biển Đài Loan và nhắm vào các quốc gia có tranh chấp lãnh thổ với họ, bao gồm Philippines và Nhật Bản. Chuyên gia phân tích chia sẻ: “Trung Quốc sẽ sẵn sàng hơn trong việc đặt ra các rủi ro thương vong cho Philippines thông qua việc đâm tàu, v.v. Bắc Kinh có thể chuyển từ sử dụng vòi rồng sang một thứ gì đó hung hăng hơn một chút. Mục tiêu là đe dọa Manila để buộc họ phải chấp nhận lợi ích của Trung Quốc”.
Theo một cựu nhân viên Bộ Ngoại giao từng làm việc trong những tuần đầu Trump nhậm chức, việc quân đội Mỹ nên can thiệp sâu đến mức nào vào Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương và Mỹ nên đi xa đến mức nào để bảo vệ Đài Loan trước Trung Quốc là những vấn đề đã chia rẽ các quan chức cấp cao nhất của chính quyền Trump. “Chắc chắn có những phe phái cạnh tranh khác nhau để giành được tiếng nói cuối cùng và ảnh hưởng với Trump. Chắc chắn có sự chia rẽ về chính sách Đài Loan giữa những người theo chủ nghĩa an ninh quốc gia (NatSec) truyền thống như (Marco) Rubio và (Mike) Waltz so với những người theo chủ nghĩa Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại (Maga)”. Nhưng Tổng thống Trump đứng về phe nào thì vẫn chưa rõ.
Giới chuyên gia nhận định Chủ tịch Tập Cận Bình đang làm sự hiện diện của Trung Quốc tại khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương trở nên rõ nét hơn bằng cách thử thách các đồng minh của Mỹ trên những vấn đề nhạy cảm, trong khi Donald Trump còn đang bận tâm đến những nơi khác. Với Tập Cận Bình, đây là thời điểm thích hợp để làm lung lay các mối quan hệ đối tác của Mỹ ở khu vực.
Bill Hayton, chuyên gia tại chương trình châu Á – Thái Bình Dương ở Viện Nghiên cứu Chatham House – một viện nghiên cứu độc lập tại Anh, nhận định: “Chính quyền Trung Quốc đang thử nghiệm theo mọi hướng để xem có thể đi xa đến đâu”; “Bắc Kinh đang lấn tới vì giờ có cơ hội, nhưng nếu vấp phải kháng cự, họ sẽ tạm dừng để cân nhắc bước tiếp theo”. Những động thái này phản ánh chiến dịch lớn của Trung Quốc nhằm gửi đi một thông điệp rõ ràng: Các nước châu Á sẽ phải trả giá nếu đứng về phía Mỹ trong những vấn đề cốt lõi của Bắc Kinh, từ yêu sách lãnh thổ đối với Đài Loan và Biển Đông đến việc kiểm soát các nhóm sắc tộc trong nước.
Trước đó, trong nhiệm kỳ của mình, cựu Tổng thống Mỹ Joe Biden đã nỗ lực củng cố liên minh của Mỹ tại châu Á để đối phó với sự trỗi dậy của Trung Quốc. Ông thúc đẩy một hội nghị thượng đỉnh lịch sử với lãnh đạo Hàn Quốc và Nhật Bản, đồng thời mở rộng hiện diện quân sự của Mỹ tại Philippines – nơi Bắc Kinh và Manila có tranh chấp hàng hải. Ông Biden cũng phá vỡ lập trường mơ hồ suốt hàng thập kỷ của Mỹ khi tuyên bố rằng ông sẽ bảo vệ Đài Loan nếu Trung Quốc tiến hành xâm lược. Quan điểm này khác biệt rõ rệt so với chính sách truyền thống của Washington, vốn luôn duy trì sự lấp lửng – không cam kết can thiệp quân sự nhưng cũng không hoàn toàn loại trừ khả năng đó.
Josh Lipsky, Giám đốc cấp cao của Trung tâm Địa kinh tế thuộc Hội đồng Đại Tây Dương, nhận định “Nguyên tắc cốt lõi của chính quyền Trump là chính sách thương mại”. “Chính quyền Biden thì khác. Họ ưu tiên an ninh quốc gia, mà Trung Quốc được xem là đối thủ lớn nhất của Mỹ”. Hiện tại, khi thích nghi với học thuyết mới của Trump, các nước châu Á vẫn đang thận trọng, lấy ví dụ điển hình về cách ứng xử của Australia – một đồng minh của Mỹ ở khu vực. Sự kiện một tàu nghiên cứu Tan Suo Yi Hao của Trung Quốc đã tuần tra vùng biển quốc tế ngoài khơi bờ biển phía Nam và phía Tây của Australia trong 2 tuần để khảo sát các tuyến cáp ngầm – cơ sở hạ tầng quan trọng cho phép người Australia gửi mọi thứ từ email đến bí mật quân sự. Khi được các nhà báo hỏi về vụ việc này, Thủ tướng Australia Anthony Albanese nói: “Tôi muốn nó không ở đó”. Hay khi được hỏi liệu Australia – nước từng điều tàu qua eo biển Đài Loan vào năm ngoái, có đáp trả việc Bắc Kinh triển khai tàu chiến bao vây lãnh hải nước này không, Thủ tướng Anthony Albanese khéo léo né tránh: “Cứ bốn việc làm tại Australia thì có một liên quan đến thương mại, và Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của chúng tôi”. Giới phân tích nhận định Nếu không có tín hiệu mạnh mẽ từ Trump về khu vực, có thể Bắc Kinh sẽ còn manh động hơn nữa trong hành xử với các nước láng giềng ven Biển Đông, Đài Loan, Nhật Bản hay Australia.
Việc Trung Quốc mạnh dạn thử thách các đồng minh của Mỹ đánh dấu một sự thay đổi rõ rệt so với thời điểm trước khi Trump đắc cử, khi Bắc Kinh còn tập trung vào chiến lược ngoại giao ve vãn. Chính sách này đã giúp Trung Quốc cải thiện quan hệ với Australia, Nhật Bản và khép lại bế tắc biên giới kéo dài bốn năm với Ấn Độ. Drew Thompson, nghiên cứu viên cao cấp tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam ở Singapore nhận định việc Trung Quốc vừa thắt chặt quan hệ ngoại giao vừa mở rộng ranh giới trong các vấn đề an ninh là “mâu thuẫn có thể làm suy yếu chính mục tiêu của Bắc Kinh – vốn là để tạo ra rạn nứt hoặc xung đột trong các liên minh của Mỹ”.
Sam Roggeveen, giám đốc chương trình an ninh quốc tế của Viện Lowy Australia, cho biết người ta hiểu rằng có một phe phái trong chính quyền Trump muốn quay lưng lại với châu Âu, nhưng hoàn toàn không rõ liệu ông ấy có đồng ý với phần thứ hai trong chủ trương đó – hành động nhiều hơn ở châu Á – hay không. Điều rõ ràng từ lập trường của Trump trong các cuộc đàm phán về Ukraine là ông ấy sẵn sàng đưa các thỏa thuận về thương mại và các vấn đề địa chính trị lớn lên cùng một bàn đàm phán. Ông cũng có xu hướng thay đổi lập trường về một vấn đề chỉ trong vài ngày.
Bắc Kinh sẽ theo dõi để xem Trump sẽ xoay xở như thế nào. Jenny Schuch-Page, giám đốc điều hành về năng lượng và tính bền vững của Asia Group có trụ sở tại Washington, cho biết nếu Vladimir Putin của Nga có thể đạt được một thỏa thuận lớn với Trump bằng cách sử dụng các ưu đãi kinh tế để đổi lấy đất đai của Ukraine, thì Bắc Kinh có thể sẽ làm như vậy với Đài Loan. Và điều đó đang gây lo lắng cho các đồng minh thân cận nhất của Mỹ ở Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Jenny nói: “Ngay cả triển vọng về một ‘thỏa thuận lớn’ với Trung Quốc cũng sẽ khiến các quốc gia ở Đông Nam Á cảnh giác về cách họ sẽ ứng phó”.
Việc Washington tiếp tục đẩy mạnh cuộc chiến thuế quan với Bắc Kinh cho thấy Trump có thể tập trung vào việc duy trì sức cạnh tranh với Trung Quốc, quốc gia đang dẫn đầu trong các lĩnh vực bao gồm trí tuệ nhân tạo, rô-bốt, xe điện và internet 6G. Tuy nhiên, cuối cùng thì Mỹ và Trung Quốc cũng ngồi vào bàn đàm phán thương mại, giới chuyên gia lo ngại thái độ thiếu rõ ràng của Trump trong vai trò bảo đảm an ninh khu vực có thể trở thành lợi thế cho Bắc Kinh. Theo Danny Russel, cựu nhà ngoại giao Mỹ và hiện là phó giám đốc phụ trách an ninh và ngoại giao quốc tế tại Viện Chính sách Xã hội Châu Á ở Washington, việc thiếu một chiến lược dài hạn đối với Trung Quốc đang đặt ra vấn đề. Tóm lại, việc chính quyền Trump nhiệm kỳ 2 chưa đưa ra một chính sách thực sự rõ ràng nhất quán đối với các vấn đề liên quan tới an ninh khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương khiến Trung Quốc trở nên mạnh bạo hơn trong việc đưa ra các phép thử để kiểm nghiệm phản ứng của Trump. Điều đó đang đặt mối lo ngại chung đối với các nước trong khu vực, bao gồm các nước ven Biển Đông và cả các đồng minh của Mỹ.