Cái tít trên cũng là câu hỏi đặt ra sau khi tên của Đại sứ Mỹ tại Việt Nam nằm trong danh sách gần 30 đại sứ bị triệu hồi hoặc tái bố trí được một quan chức của Nhà Trắng xác nhận ngày 22-12 vừa qua.
Dù chưa có tuyên bố chính thức rằng ông “bị sa thải” vì thất bại, sự kiện này tạo ra một hiệu ứng chính trị đáng chú ý tới quan hệ song phương và cách thế giới, đặc biệt là khu vực Đông Nam Á, nhìn nhận cam kết của Mỹ.
Ông Marc E. Knapper là một nhà ngoại giao chuyên nghiệp với hơn 25 năm kinh nghiệm, thông thạo nhiều ngôn ngữ, trong đó có tiếng Nhật, Hàn Quốc và có thể nói tiếng Việt. Ông từng giữ nhiều vị trí quan trọng như Deputy Assistant Secretary phụ trách Nhật–Hàn, Chargé d’Affaires và Phó đại sứ tại Seoul, và lãnh đạo các văn phòng phụ trách Ấn Độ, Nhật Bản. Nền tảng này chứng tỏ ông là một đại sứ dày dạn kinh nghiệm, chuyên sâu về khu vực Đông Á – Thái Bình Dương, chứ không phải một bổ nhiệm mang màu sắc chính trị thuần túy. Đó là chưa kể, cha ông còn từng là một cựu binh trong chiến tranh Việt Nam.
Ông Knapper bắt đầu nhiệm kỳ Đại sứ Mỹ tại Việt Nam từ đầu năm 2022, trở thành Đại sứ Mỹ thứ 8 kể từ khi bình thường hóa quan hệ năm 1995. Trong nhiệm kỳ này, ông đã thúc đẩy nhiều mảng hợp tác song phương: kinh tế, giáo dục, y tế, quốc phòng và đối thoại chiến lược. Dưới sự tham gia của ông, quan hệ Việt – Mỹ được nâng cấp thành “Đối tác Chiến lược Toàn diện” vào tháng 9/2023, một bước tiến đáng kể sau hơn hai thập kỷ quan hệ.
Ông cũng chú trọng thúc đẩy STEM (Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học) — các chương trình đào tạo và trao đổi nhằm phát triển nhân lực có năng lực trong các lĩnh vực công nghệ cao. Ngoài ra, ông dẫn dắt các phái đoàn doanh nghiệp Việt tham dự SelectUSA Investment Summit, hội nghị thường niên do Mỹ tổ chức nhằm thu hút đầu tư nước ngoài vào các bang của Mỹ, qua đó tạo cơ hội hợp tác kinh tế – thương mại và mở rộng dòng vốn đầu tư. Trong hợp tác y tế, ông góp phần đưa 44 triệu liều vaccine Pfizer sang Việt Nam — được Hà Nội đánh giá là một trong những đóng góp y tế lớn nhất của Mỹ cho Việt Nam trong vài năm qua. Về quốc phòng, ông tích cực tăng cường hợp tác an ninh hàng hải, trao đổi trang bị, tập trận chung và nâng cao năng lực bảo vệ bờ biển Việt Nam.
Những thành tựu này cho thấy Đại sứ Knapper không phải là một đại sứ “ngồi chơi xơi nước”, mà năng nổ và sâu sát trong công việc. Chính vì thế, ông được các nhà lãnh đạo Việt Nam tiếp đón trong nhiều dịp chính thức. So với các đại sứ tiền nhiệm, ông nổi bật nhờ nền tảng ngoại giao khu vực sâu sắc, khả năng ngoại ngữ, và việc thúc đẩy các dự án thực chất có tác động rộng.
Vậy việc ông bị đưa vào danh sách thay thế có phải là dấu hiệu rằng ông “không làm được việc” hay quan hệ Việt–Mỹ chưa đạt kỳ vọng Washington?
Cần thấy rằng quyết định nhân sự cấp cao tại Bộ Ngoại giao Mỹ, đặc biệt dưới một chính quyền mới, thường mang tính chiến lược và chính trị nhiều hơn là dựa vào hiệu quả cá nhân của từng đại sứ. Việc Tổng thống Donald Trump triệu hồi hàng loạt đại sứ chuyên nghiệp trên toàn cầu – điều chưa từng có tiền lệ về quy mô – không nhất thiết phản ánh khả năng hay kém hiệu quả cá nhân của ông Knapper. Đây là quyền hiến định của tổng thống Mỹ và là cách tái cấu trúc đội ngũ ngoại giao để phù hợp với chính sách mới, theo tinh thần “Nước Mỹ trên hết”.
Tuy nhiên, xét từ góc nhìn chiến lược, việc thay thế một nhà ngoại giao dày dạn kinh nghiệm và hiểu biết sâu sắc về Việt Nam như ông Knapper gửi đi một thông điệp khó tránh khỏi: Mỹ có thể đang muốn tái định hướng quan hệ song phương hoặc điều chỉnh cam kết đối với khu vực.
Số phận thực sự của ông Knapper vẫn chưa rõ, còn phải chờ thêm thời gian. Việc nhiều thành viên Đảng Dân chủ và nhiều nghị sĩ đang kêu gọi Tổng thống rút quyết định triệu hồi, phản ánh một sự giằng co chính trị mạnh mẽ, cho thấy, ông vẫn có khả năng ông tiếp tục nhiệm kỳ…
Và, theo giới quan sát, ngay cả trong trường hợp xấu nhất — ông Knapper thực sự bị thay thế – cũng không nên suy đoán rằng ông kém cỏi hay không hoàn thành nhiệm vụ. Những đóng góp thực chất của ông trong phát triển quan hệ Việt–Mỹ, từ kinh tế, giáo dục, y tế đến quốc phòng, là minh chứng rõ ràng về năng lực và tầm nhìn chiến lược.
Tóm lại, theo giới quan sát, việc ông Marc E. Knapper được đưa vào danh sách triệu hồi phần lớn là tín hiệu chính sách và chiến lược hơn là đánh giá năng lực cá nhân. Tuy nhiên, sự kiện này cũng là lời nhắc nhẹ nhưng rõ ràng tới các đối tác quốc tế rằng Mỹ có thể đang chuẩn bị những thay đổi quan trọng trong cách tiếp cận đối ngoại, và vì thế, Washington đặt tiêu chuẩn cao hơn cho những nhân sự đại diện lợi ích Mỹ tại các khu vực chiến lược.
Nếu suy luận đó là đúng, nghĩa là Việt Nam càng “nặng đồng cân” hơn trong góc nhìn địa – chính trị của Mỹ.
T.V