Một số hãng tin phương Tây cho biết Trung Quốc đang tăng cường bồi đắp, mở rộng diện tích và xây dựng hạ tầng tại Đá Hải Sâm –thuộc quần đảo Hoàng Sa – khu vực hiện do Trung Quốc kiểm soát, nhưng Việt Nam có đầy đủ cơ sở lịch sử và pháp lý khẳng định chủ quyền.
Xét về quy mô, đây chưa phải là một bước leo thang lớn như giai đoạn bồi đắp ồ ạt ở Trường Sa trước đây; nhưng xét về thời điểm và thông điệp chiến lược, động thái này đủ để trở thành một phép thử mới, không hề nhỏ, đối với tiến trình đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC).
Đá Hải Sâm không phải là cái tên quen thuộc với công chúng như Phú Lâm hay Chữ Thập. Nó là một rạn san hô chìm, chỉ lộ diện khi thủy triều xuống thấp, nằm trong cụm Lưỡi Liềm của Hoàng Sa –Chính vì là một thực thể “thấp”, ít được chú ý và chưa từng là tâm điểm tranh cãi, Hải Sâm lâu nay nằm ngoài tầm quan sát của dư luận. Việc Bắc Kinh can thiệp vật lý vào một rạn san hô như vậy cho thấy một cách tiếp cận quen thuộc: mở rộng hiện diện từng bước, ở những điểm ít gây ồn ào nhất, nhưng có giá trị lâu dài về kiểm soát không gian.
Điều đáng chú ý: các hoạt động này diễn ra ngay trước cuộc họp giữa các nhóm công tác của ASEAN và Trung Quốc về COC vào ngày 29/1 khiến nó mang ý nghĩa chính trị không thể bỏ qua – trong cái nhìn của giới quan sát. Trong ngoại giao, đặc biệt là ngoại giao an ninh, thời điểm hay “điểm rơi” hiếm khi là ngẫu nhiên hoàn toàn.
Chỉ một ngày sau đó, ngày 30/1, Malaysia và Trung Quốc tiếp tục đồng chủ trì Hội nghị Các quan chức cao cấp ASEAN – Trung Quốc về thực hiện Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (SOM DOC) lần thứ 25 tại Cebu, Philippines. Tại đây, những tuyên bố mang giọng điệu lạc quan: nhấn mạnh cam kết duy trì hòa bình, ổn định, thực hiện đầy đủ DOC và thúc đẩy tiến trình đàm phán COC theo hướng “thực chất” và “xây dựng”…, khiến bức tranh ngoại giao Biển Đông vẻ như tích cực.
Nhưng thực tế ngoài thực địa cho thấy một bức tranh kém tươi sáng hơn nhiều – điều đó cho thấy khoảng cách giữa lời nói ngoại giao và hành động trên biển không những chưa được thu hẹp, mà còn có dấu hiệu bị kéo giãn thêm.
Vấn đề không chỉ nằm ở bản thân Đá Hải Sâm mà là thông điệp động thái của Trung Quốc tới tiến trình COC. Trong khi ASEAN kỳ vọng COC sẽ là công cụ giúp kiềm chế các hành động đơn phương làm thay đổi nguyên trạng, thì Trung Quốc tiếp tục củng cố nguyên trạng theo hướng có lợi cho mình trước khi bất kỳ ràng buộc nào có thể hình thành. Động thái tại Hải Sâm vì thế phản ánh rõ cuộc cạnh tranh mang tính cấu trúc giữa hai logic song song: một bên là xây dựng thực tế trên biển, bên kia là nỗ lực ngoại giao nhằm đạt được thỏa thuận khu vực. Đây chính là chủ đề cốt lõi, đồng thời cũng là điểm nghẽn dai dẳng của các cuộc đàm phán COC suốt nhiều năm qua. ASEAN muốn “thể chế” đi trước hành động; trong khi đó, bằng cách từng bước mở rộng hiện diện thực địa, Trung Quốc khiến mọi cuộc thảo luận về “thể chế” (hay “luật chơi”) phải chạy theo một thực tế đã được định hình.
Những động thái kiểu Hải Sâm cũng đặt ASEAN vào thế tiến thoái lưỡng nan. Một mặt, các nước ASEAN – trong đó có Việt Nam – vẫn cần duy trì đối thoại, tránh để Biển Đông trượt sang đối đầu công khai. Mặt khác, việc tiếp tục thúc đẩy COC trong khi thực địa bị thay đổi từng bước khiến COC đứng trước nguy cơ trở thành một khuôn khổ “quản lý” hiện trạng mới, thay vì là công cụ ngăn chặn việc tạo lập hiện trạng ấy.
Nếu nhìn rộng hơn, Hải Sâm chỉ là một lát cắt trong chuỗi phép thử mà COC còn phải đối mặt. Phía trước vẫn là hàng loạt câu hỏi gai góc: phạm vi áp dụng của COC có bao trùm Hoàng Sa hay không; mức độ ràng buộc pháp lý đến đâu; cơ chế giám sát và thực thi ra sao; và xử lý thế nào với các hoạt động bồi đắp, xây dựng, quân sự hóa trên biển… Mỗi câu hỏi ấy đều có thể trở thành điểm nghẽn nếu thực địa và ngoại giao tiếp tục vận hành theo hai nhịp khác nhau.
Bài học từ Đá Hải Sâm, vì thế cho thấy quá trình đàm phán COC còn rất nhiều phép thử phía trước. Trong bối cảnh đó, những người mơ mộng nên thận trọng hơn trước khi tin rằng Biển Đông sắp bước vào một quỹ đạo ổn định.
T.V