Nhân loại từng tự hào vì đã phát minh ra Đồng hồ Tận thế, một công cụ khoa học mang tính biểu tượng để đo lường mức độ tự sát của chính mình. Nhưng trớ trêu thay, càng tinh vi trong việc dự báo diệt vong, con người lại càng tỏ ra bất lực trong việc tránh nó.
Ba “quả bom”
Hôm 27/1, Bản tin các nhà khoa học nguyên tử (Bulletin of the Atomic Scientists) thông báo: Kim Đồng hồ Tận thế chỉ còn cách nửa đêm 85 giây sẽ nhích đến mức nguy hiểm cao nhất trong lịch sử. Vậy là thêm 5 giây nữa bị “đánh cắp”. Nó biến mất khỏi tương lai chung, không phải bởi thiên thạch hay người ngoài hành tinh, mà bởi chính những quyết định nhân danh“con người”. Người ta lao vào chiến tranh, đối đầu, ngạo mạn công nghệ và chủ nghĩa dân tộc.
Nếu phải gọi tên các mối đe dọa ấy, thì thế giới hôm nay đang đứng trước ba loại “bom nguyên tử” mới. Ấy là bom xung đột, bom hạt nhân và bom trí tuệ nhân tạo. Chúng không nằm gọn trong hầm phóng, mà lơ lửng trong chính cấu trúc chính trị, kinh tế và đạo đức toàn cầu.
Xung đột dẫn đến chiến tranh bỗng nhiên trở thành lựa chọn “bình thường” (!)
Sau Chiến tranh Lạnh, thế giới từng nuôi một ảo tưởng đẹp đẽ, rằng chiến tranh giữa các cường quốc đã trở thành di sản lịch sử. Nhưng tiếng súng trên chiến trường Ukraine đã đánh thức nhân loại khỏi giấc mơ đó.
Xung đột Nga – Ukraine không chỉ là một cuộc chiến khu vực, mà là sự trở lại của chiến tranh kiểu thế kỷ XX trong thế kỷ XXI. Chiến hào, pháo binh, động viên tổng lực và đe dọa hạt nhân công khai. Cùng lúc, Trung Đông lại sôi sục với vòng xoáy Israel – Iran – Mỹ, nơi chỉ một tính toán sai lầm cũng có thể kéo cả khu vực vào đại hỏa hoạn.
Điều nguy hiểm không chỉ nằm ở súng đạn, mà ở tâm thế chính trị. Chiến tranh ngày càng được xem là công cụ chính sách “có thể chấp nhận”, thậm chí là “cần thiết”. Ngôn ngữ ngoại giao bị thay thế bằng ngôn ngữ răn đe; luật pháp quốc tế bị đẩy lùi bởi “lợi ích an ninh cốt lõi”.
Quả bom xung đột vì thế không phát nổ một lần, mà rò rỉ dần, làm nhiễm độc toàn bộ hệ thống quốc tế.
Vũ khí hạt nhân, từ răn đe hòa bình đến cám dỗ hủy diệt. Vũ khí hạt nhân từng được biện minh là “cái ác cần thiết” để ngăn chiến tranh lớn. Học thuyết răn đe hạt nhân dựa trên một niềm tin mong manh, rằng con người đủ lý trí để không nhấn nút. Nhưng niềm tin ấy đang bị xói mòn nhanh chóng. Ngày nay, thế giới chứng kiến một cuộc chạy đua vũ trang toàn diện. Đó là các chương trình hiện đại hóa kho hạt nhân, phát triển tên lửa siêu vượt âm, mở rộng học thuyết sử dụng hạt nhân chiến thuật. Việc Hiệp ước New START giữa Mỹ và Nga đứng trước nguy cơ hết hạn mà không có cơ chế thay thế khiến “luật chơi hạt nhân” rơi vào khoảng trống nguy hiểm.
Đáng lo hơn, các dự án như hệ thống phòng thủ tên lửa “Vòm Vàng” không làm thế giới an toàn hơn, mà có thể kích hoạt chạy đua vũ trang trên không gian, nơi không có hiệp ước, không có cảnh sát, và không có phanh khẩn cấp.
Đáng lo thay, thứ vũ khí sinh ra để “bảo vệ hòa bình” đang dần trở thành công cụ mặc cả chính trị, và trong tay những nhà lãnh đạo sẵn sàng chơi trò “liều lĩnh có kiểm soát”!
AI là thiên thần công nghệ hay quỷ dữ mới? Không giống hai quả bom kia, AI không mang hình hài thép lạnh. Nó được quảng bá bằng những lời hứa mỹ miều, giúp tăng năng suất, chữa bệnh, chống biến đổi khí hậu, làm con người hạnh phúc hơn. Đúng là AI sinh ra từ mục đích tốt đẹp. Nhưng lịch sử công nghệ luôn có một quy luật nghiệt ngã, thứ gì có thể giúp con người, cũng có thể giúp con người hủy diệt lẫn nhau. AI đang mở ra khả năng thiết kế vi khuẩn, virus mới; tự động hóa chiến tranh; thao túng thông tin ở quy mô chưa từng có.
Khác với vũ khí hạt nhân rất đắt đỏ nhưng dễ giám sát. Còn AI rẻ, nhanh, phân tán và vượt biên giới. Một nhóm nhỏ, thậm chí một cá nhân, cũng có thể tạo ra tác động mang tính hệ thống. Nguy hiểm nhất không phải là AI “nổi loạn”, mà chính là AI phục tùng mệnh lệnh sai lầm của con người, những mệnh lệnh được ban hành trong cơn hoảng loạn, tham vọng hoặc thù hận.
Từ hòa bình đến hủy diệt
Điểm chung đáng sợ của ba loại “bom” nêu trên là chúng đều khởi nguồn từ ý định bảo vệ con người.
Chiến tranh để “giữ ổn định”. Vũ khí hạt nhân để “ngăn chiến tranh”. AI để “nâng cao chất lượng sống”. Nhưng khi thiếu kiểm soát, thiếu đạo đức toàn cầu và thiếu lòng tin, các công cụ ấy quay lại chống chính người tạo ra chúng. Đó không phải là nghịch lý, mà là hệ quả logic của một thế giới đề cao sức mạnh hơn trách nhiệm.
Ngày nay thế giới phải làm gì, ngoài việc chỉnh kim đồng hồ? Điều trước hết, các cường quốc phải hiểu một sự thật khó chịu, rằng không ai có thể an ninh một mình trong thế giới hủy diệt chung. Đối thoại chiến lược, kiểm soát vũ khí, và các cơ chế xây dựng lòng tin không phải là nhượng bộ, mà là tự vệ khôn ngoan. Kế đến là các tổ chức đa phương, từ Liên hợp quốc đến WHO, IAEA cần được trao quyền lực thực chất, thay vì chỉ là diễn đàn phát biểu đạo đức. Một trật tự toàn cầu không thể dựa trên “luật mạnh được yếu thua”. AI và công nghệ sinh học cần một khung quản trị toàn cầu, giống như nhân loại từng làm với hạt nhân, nhưng phải nhanh hơn, linh hoạt hơn, và minh bạch hơn.
Cuối cùng, các quốc gia – đặc biệt là những nước vừa và nhỏ – không nên tự xem mình là nạn nhân thụ động. Trong một thế giới đa cực, trách nhiệm đạo đức cũng cần đa cực hóa.
85 giây không đủ để ngăn một cuộc chiến. Nhưng đủ để đổi cách nghĩ. Đồng hồ Tận thế không đo thời gian vật lý, mà đo ý chí chính trị và đạo đức nhân loại. Kim đồng hồ không tự dịch chuyển mà chính con người đẩy nó.
Vấn đề không phải là liệu thế giới có còn thời gian hay không, mà là nhân loại có đủ khôn ngoan để ngừng chơi với những quả bom của chính mình? Nếu không, sẽ không cần ai gõ cửa. Nó sẽ tự đến.
H.Đ