“Mặt trận trên không” không phải chiến tranh, mà là sự mở rộng không gian cạnh tranh ở Biển Đông, khi các hoạt động tuần tra và hiện diện trên bầu trời trở thành công cụ răn đe mới.
Thời gian qua, căng thẳng ở Biển Đông được cảm nhận rõ nhất trên mặt nước với các tàu hải cảnh, tàu cá, tàu khảo sát và những cuộc áp sát và cả va chạm nguy hiểm. Không gian biển là nơi các bên “gầm gừ” nhiều nhất, vừa phô trương sức mạnh vừa thử độ chịu đựng của đối phương. Tuy nhiên, đầu tháng 2/2025, một tín hiệu khác đã xuất hiện, cho thấy cạnh tranh chiến lược không còn dừng lại ở mặt sóng mà đang được mở rộng lên…trời.
Ngày 4/2/2025, theo The Star – nhật báo tiếng Anh hàng đầu của Malaysia – Không lực Philippines và Không quân Hoa Kỳ đã tiến hành tuần tra chung trên không tại khu vực Manila gọi là Biển Tây Philippines – tức phần Biển Đông nằm trong vùng đặc quyền kinh tế của Philippines. Hoạt động này có sự tham gia của các tiêm kích FA-50 của Philippines và oanh tạc cơ chiến lược B-1B của Mỹ, với đường bay đi qua khu vực bãi cạn Scarborough, điểm nóng tranh chấp lâu nay giữa Philippines và Trung Quốc. Phía Philippines mô tả đây là hoạt động huấn luyện thường lệ nhằm nâng cao khả năng phối hợp và nhận thức tình huống, song việc Mỹ đưa B-1B – loại máy bay mang ý nghĩa răn đe chiến lược – tham gia đã khiến thông điệp vượt ra ngoài phạm vi kỹ thuật quân sự đơn thuần – theo phân tích của giới quan sát.
Việc lựa chọn Scarborough làm khu vực bay qua khó thể coi là ngẫu nhiên. Đây là thực thể mà Trung Quốc kiểm soát thực tế từ năm 2012 và luôn được Bắc Kinh coi là lợi ích cốt lõi. Vậy nên, khi các máy bay Mỹ – Philippines xuất hiện tại đây – đó có thể coi là thông điệp khẳng định chủ quyền của Manila, không chỉ trên mặt nước mà cả trên không.
Phản ứng của Trung Quốc đến nhanh và rõ ràng. Cùng ngày 4/2, theo nhiều hãng tin quốc tế, Quân đội Trung Quốc (PLA) đã triển khai các chuyến tuần tra trên không quanh Scarborough Shoal và ra tuyên bố cáo buộc Philippines “cấu kết với thế lực bên ngoài”, phá hoại hòa bình và ổn định khu vực”, đồng thời khẳng định Trung Quốc duy trì trạng thái sẵn sàng cao độ, coi các hoạt động chung Mỹ – Philippines là hành động khiêu khích và thách thức chủ quyền.
Phản ứng của Trung Quốc đến nhanh và rõ ràng. Ngay trong ngày 4/2/2025, Quân đội Giải phóng Nhân dân Trung Quốc triển khai tuần tra trên không quanh bãi cạn Scarborough và lên tiếng cáo buộc Philippines “cấu kết với thế lực bên ngoài”, làm gia tăng căng thẳng khu vực. Việc Bắc Kinh lập tức đáp trả cho thấy họ không xem các hoạt động tuần tra chung trên không là động thái mang tính kỹ thuật, mà là thách thức trực tiếp đối với yêu sách chủ quyền.
Điểm đáng chú ý là dù giọng điệu và động thái đều cứng rắn, các bên vẫn đang hành động một cách thận trọng, tránh vượt qua “lằn ranh đỏ” dẫn tới xung đột trực diện. Không có va chạm trên không, không có sự cố nguy hiểm, nhưng mức độ hiện diện và tần suất hoạt động được nâng lên rõ rệt. Phải chăng bầu trời Biển Đông đang trở thành không gian mới để các bên đo đạc phản ứng của nhau, trong một cuộc chơi mà mỗi bước đi đều được tính toán kỹ?
So với đối đầu trên biển, cạnh tranh trên không mang tính biểu tượng và răn đe cao hơn. Một tàu trên biển có thể bị áp sát hay cản trở, nhưng một máy bay lướt qua lại để lại dấu ấn khác: nó hiện diện ngắn ngủi, song đủ để ghi dấu trên radar, trong hồ sơ tác chiến và trong nhận thức chiến lược của đối phương. Việc Mỹ và Philippines cùng tuần tra trên không cho thấy họ muốn khẳng định rằng Biển Đông không phải không gian độc quyền của bất kỳ quốc gia nào, dù là trên mặt nước hay trên bầu trời.
Về phía Trung Quốc, các chuyến tuần tra đáp trả cho thấy Bắc Kinh coi không gian trên không là phần không thể tách rời của yêu sách chủ quyền. Khi mặt biển đã trở nên quen thuộc với các màn đối đầu vùng xám, thì bầu trời trở thành “tầng” mới để gửi đi thông điệp: Trung Quốc sẽ không chấp nhận bất kỳ nỗ lực nào nhằm bình thường hóa sự hiện diện quân sự của các nước khác quanh những thực thể mà họ kiểm soát.
Ở tầm khu vực, sự mở rộng cạnh tranh lên không trung đặt ra những thách thức mới đối với ổn định Biển Đông. Nếu trước đây tranh chấp chủ yếu xoay quanh tự do hàng hải và tiếp cận tài nguyên, thì nay quyền tự do bay qua không phận quốc tế cũng trở thành điểm nhấn. Điều này buộc các nước ASEAN phải đối mặt với câu hỏi không dễ trả lời: làm thế nào để bảo vệ lợi ích hợp pháp, duy trì cân bằng chiến lược, trong khi không bị cuốn vào vòng xoáy cạnh tranh giữa các cường quốc?
“Mặt trận trên không” vì thế không đồng nghĩa với chiến tranh, nhưng là dấu hiệu cho thấy cuộc cạnh tranh ở Biển Đông đang bước sang giai đoạn mới, phức tạp hơn nhiều so với những gì diễn ra trước đây.
T.V