Trong nhiều thập niên, Mỹ quen với vai trò “người đến sau cùng nhưng quyết định tất cả”. Mỹ xuất hiện khi trật tự lung lay, triển khai lực lượng áp đảo, tuyên bố giá trị phổ quát, rồi rút lui khi chiến thắng đã được định nghĩa theo cách của mình. Nhưng tại Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương hôm nay, kịch bản ấy không còn vận hành trơn tru như trước.
Cuộc tái định vị của Washington
Washington đang điều chỉnh cách chơi, không phải vì họ yếu đi, mà vì quyền lực kiểu cũ đã trở nên quá đắt đỏ, quá dễ tổn thương và kém bền vững. Trong các văn kiện chiến lược gần đây, đặc biệt là Chiến lược An ninh Quốc gia (NSS), Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương không còn được mô tả như một khu vực ưu tiên ngang hàng với các không gian địa chiến lược khác, mà được xác định là không gian quyết định, nơi tương lai của trật tự quốc tế dựa trên luật lệ sẽ được định hình, thử thách và, nếu thất bại, có thể bị viết lại theo cách rất khác.
Không cần phải phóng đại để nói rằng Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương hiện là trung tâm hấp dẫn quyền lực lớn nhất thế giới. Ba nền kinh tế hàng đầu, khoảng 65% dân số toàn cầu, các tuyến hàng hải huyết mạch, chuỗi cung ứng công nghệ cao, và những điểm nóng an ninh tiềm tàng từ bán đảo Triều Tiên, eo biển Đài Loan đến Biển Đông, tất cả hội tụ tại đây.
Nhưng điều khiến khu vực này trở nên đặc biệt không chỉ là mật độ lợi ích, mà là sự đan xen chưa từng có giữa kinh tế, công nghệ và quân sự. Quyền lực ở Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương không chỉ được đo bằng số lượng tàu chiến hay căn cứ quân sự, mà bằng khả năng kiểm soát tiêu chuẩn công nghệ, chuỗi cung ứng bán dẫn, hạ tầng số, dữ liệu và luật chơi thương mại. Đây là nơi mà một quyết định về chip 5nm có thể mang ý nghĩa chiến lược không kém gì một cuộc tập trận hải quân.
Trong bối cảnh đó, Mỹ đối diện một thực tế khó chịu, đó là, Trung Quốc không còn là đối thủ đang lên, mà là một cường quốc xét lại có đủ năng lực, ý chí và thời gian để thách thức trật tự hiện hữu. Washington gọi Bắc Kinh là “pacing threat” (mối đe dọa định hình nhịp độ) bởi mọi thiết kế quốc phòng, từ học thuyết tác chiến, phân bổ lực lượng đến hợp tác đồng minh, đều phải xoay quanh câu hỏi nếu cạnh tranh kéo dài hàng thập niên, Mỹ sẽ duy trì ưu thế bằng cách nào?
Từ lãnh đạo khu vực sang quản trị mạng lưới quyền lực
Điểm then chốt trong chiến lược mới của Mỹ là sự thừa nhận có phần tỉnh táo rằng Washington không thể, và không nên, tiếp tục đóng vai người bảo trợ tuyệt đối cho an ninh khu vực như thời hậu Chiến tranh Lạnh. Những bài học từ Việt Nam, Afghanistan hay Iraq vẫn còn quá mới để bị lãng quên. Sa lầy quân sự không chỉ làm hao mòn nguồn lực, mà còn bào mòn niềm tin của công chúng Mỹ vào giới tinh hoa hoạch định chính sách.
Thay vào đó, Mỹ đang chuyển sang mô hình “quản trị mạng lưới quyền lực” (networked power). Trong mô hình này, đồng minh và đối tác không chỉ là người hưởng lợi từ chiếc ô an ninh của Mỹ, mà trở thành đồng tác nhân cùng chia sẻ gánh nặng, rủi ro và trách nhiệm định hình trật tự khu vực.
Nói cách khác, Washington không còn tìm cách đứng trên đỉnh kim tự tháp quyền lực, mà chọn cách thiết kế kiến trúc, nơi mình là nút kết nối không thể thiếu. Đây là sự thay đổi mang tính chiến lược, tổ chức quyền lực thay vì phô diễn quyền lực. Với cách tiếp cận này, Mỹ vừa giảm thiểu rủi ro chiến lược, vừa tránh bị kéo vào những cuộc đối đầu trực tiếp mà lợi ích thu về không tương xứng với chi phí bỏ ra.
Bình thường hóa cạnh tranh quân sự kéo dài là cách Mỹ công khai thừa nhận rằng đối đầu quân sự với các đối thủ ngang tầm tại Ấn Độ Dương- Thái Bình Dương không còn là kịch bản ngoại lệ, mà là “trạng thái bình thường mới”. Điều này đặc biệt rõ trong cách Lầu Năm Góc chuẩn bị cho các kịch bản liên quan đến eo biển Đài Loan, nơi nhiều quan chức Mỹ tin rằng nguy cơ xung đột có thể gia tăng đáng kể vào khoảng năm 2027.
Trong bối cảnh đó, ưu thế quân sự của Mỹ không còn được hiểu đơn giản là khả năng đánh nhanh thắng nhanh. Thay vào đó, nó được tái định nghĩa thành ba năng lực cốt lõi, đó là, duy trì hiện diện lâu dài, tích hợp sâu lực lượng đồng minh và chịu đựng tổn thất trong một cuộc cạnh tranh kéo dài. Đây là tư duy của một cường quốc chuẩn bị cho cuộc chơi đường trường, chứ không phải cho những khoảnh khắc phô diễn sức mạnh ngắn hạn.
Liên kết ba: Xương sống của kiến trúc an ninh mới
Một trong những biểu hiện rõ nét nhất của chiến lược này là sự gia tăng nhanh chóng của các liên kết ba. Khác với các liên minh truyền thống mang tính khuôn khổ và cam kết chính trị cao, liên kết ba mang tính thực dụng, linh hoạt và tập trung vào chức năng.
Các cấu trúc như Mỹ – Nhật – Hàn, Mỹ -Nhật -Australia, Mỹ – Nhật -Ấn Độ, hay mới đây là Mỹ – Nhật – Philippines cho phép Washington kết nối các năng lực bổ trợ, tạo ra các cụm răn đe chồng lấn và giảm nguy cơ điểm yếu đơn lẻ trong kiến trúc an ninh khu vực. Việc hình thành liên kết ba Mỹ -Nhật – Philippines năm 2024 không chỉ có ý nghĩa quân sự, mà còn gửi đi thông điệp rằng Biển Đông và chuỗi đảo thứ nhất đã trở thành mắt xích không thể tách rời trong tính toán chiến lược của Mỹ.
Trong logic “MAGA”, logic làm nước Mỹ mạnh trở lại, đây là cách để Washington vừa duy trì vai trò trung tâm, vừa tránh gánh vác toàn bộ chi phí. Mỹ không rút lui, nhưng cũng không đứng ra làm “cảnh sát toàn cầu” theo cách cũ. Một số người có thể gọi đây là sự suy giảm lãnh đạo; số khác sẽ gọi đó là sự trưởng thành chiến lược.
Việt Nam: Vị trí trung tâm trong bàn cờ đang tái cấu trúc
Trong bức tranh đó, Việt Nam nổi lên như một điểm giao thoa chiến lược. Với vị trí địa lý nằm ở trung tâm Đông Nam Á, đường bờ biển dài, vai trò ngày càng quan trọng trong ASEAN và vị thế là một nền kinh tế đang lên, Việt Nam không chỉ là “đối tượng” của các chiến lược lớn, mà ngày càng trở thành chủ thể có tiếng nói.
Đối với Mỹ và nhiều cường quốc khác, Việt Nam là đối tác quan trọng trong việc đảm bảo tự do hàng hải, ổn định chuỗi cung ứng và duy trì cân bằng quyền lực khu vực. Nhưng đối với chính Việt Nam, thách thức lớn nhất là làm sao tận dụng sự quan tâm chiến lược này mà không trở thành “vị khách bất đắc dĩ ngay trên sân nhà”.
Đối với Trung Quốc, khi Mỹ chuyển từ phô diễn sang tổ chức quyền lực, Trung Quốc và các nước trong khu vực cũng buộc phải điều chỉnh. Với Bắc Kinh, thách thức không chỉ đến từ sức mạnh quân sự của Mỹ, mà từ mạng lưới đồng minh và đối tác ngày càng chặt chẽ bao quanh mình. Đối với các nước trung bình và nhỏ, bài toán không phải là chọn phe, mà là tối đa hóa không gian chiến lược, tránh bị cuốn vào logic đối đầu zero-sum.
Giờ đây Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương đang trở thành nơi thử nghiệm một mô hình quyền lực mới: quyền lực được tổ chức, phân bổ và vận hành thông qua mạng lưới, thay vì được phô diễn bằng sức mạnh đơn lẻ. Mỹ, với tất cả những giới hạn và lợi thế của mình, đang cố gắng thích nghi với thực tế đó.
H.Đ