Quan hệ giữa Nga và Iran có lịch sử lâu dài đến tình hình hiện tại (2026), với những chuyển biến về chính trị, quân sự và kinh tế lớn.
1. Lịch sử quan hệ Nga – Iran từ trước đến nay
Quan hệ từ thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20.
Trong lịch sử, Nga và Ba Tư (tên gọi cũ của Iran) từng xung đột và ký các hiệp ước quan trọng, như Hiệp ước Hữu nghị Nga – Ba Tư 1921, giúp bình ổn quan hệ sau thời kỳ chiến tranh và lật đổ quyền lực miền Bắc Ba Tư.
Quan hệ trong thời Liên Xô.
Dưới thời Liên Xô, quan hệ với Iran khá biến động, cả hợp tác và cả cạnh tranh, phụ thuộc vào bối cảnh địa chính trị. Nga thừa hưởng phần lớn mối quan hệ này sau năm 1991 với tư cách là Liên bang kế tục.
Quan hệ sau Chiến tranh Lạnh.
Nga và Iran từng triển khai hợp tác về năng lượng (giao dịch dầu khí, xây dựng nhà máy điện hạt nhân Bushehr) và đối thoại chính trị ở các diễn đàn quốc tế.
Quan hệ sau năm 2000
Năm 2001, Nga và Iran ký Hiệp ước về các nguyên tắc cơ bản trong quan hệ và hợp tác, đặt nền tảng pháp lý cho quan hệ song phương.
Hợp tác hạt nhân dân sự, tiêu biểu dự án nhà máy điện hạt nhân Bushehr, do Nga xây dựng, là một trong những biểu tượng chính của quan hệ hai nước.
2. Quan hệ hiện nay (2024–2026)
Quan hệ đạt đỉnh về chiến lược (2025–2026).
Ngày 17/01/2025: Nga và Iran ký Hiệp ước Đối tác chiến lược toàn diện 20 năm, mở rộng hợp tác vào nhiều lĩnh vực: kinh tế, năng lượng, quốc phòng, an ninh, công nghệ, tài chính và văn hóa.
Thỏa thuận này có hiệu lực từ ngày 02/10/2025.
Quan hệ này được giới chức Iran mô tả là ở “giai đoạn tốt nhất trong lịch sử” với hợp tác rộng khắp.
Kinh tế – thương mại.
Thương mại song phương đã tăng đều, với kim ngạch ước đạt gần 5 tỷ USD/năm và dự kiến tiếp tục tăng sau khi hiệp định thương mại với Liên minh Kinh tế Á – Âu (EAEU) có hiệu lực.
Điểm nhấn gần đây (2026)
Bối cảnh xung đột Iran – Mỹ và Israel.
Nga đã chỉ trích mạnh mẽ các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran, gọi đó là “hành động gây hấn” và lên án việc sử dụng lực lượng quân sự mà không có cơ sở pháp lý quốc tế rõ ràng.
Tổng thống Vladimir Putin cũng phản đối việc ám sát lãnh tụ Iran và nhấn mạnh tầm quan trọng của quan hệ hai nước trong bối cảnh căng thẳng tiếp diễn.
Nga đã đình chỉ một số hoạt động (như xây dựng các nhà máy ở Bushehr) do tình hình không ổn định và nguy cơ an toàn.
3. Dự báo chiến lược của quan hệ
Hợp tác chính trị
Hai nước chia sẻ quan điểm chống lại các biện pháp trừng phạt của phương Tây và thường phối hợp trong các vấn đề an ninh khu vực.
Quan hệ quân sự
Hiệp ước 2025 mở rộng hợp tác quân sự (tập trận chung, tư vấn an ninh…), nhưng không phải là liên minh quân sự đầy đủ kiểu NATO. Nga không bắt buộc phải tự động can thiệp quân sự nếu Iran bị tấn công.
Kinh tế và năng lượng
Nga hỗ trợ Iran chống lại các lệnh trừng phạt quốc tế, song song tăng trao đổi thương mại và đầu tư.
Thương mại năng lượng và các tuyến vận tải mới (đường sắt, cảng biển) được coi là trọng tâm trong chiến lược phát triển chung.
Tóm lại: Quan hệ Nga – Iran hiện nay được xem là sâu rộng và chiến lược hơn bao giờ hết, được củng cố bởi các thỏa thuận kéo dài 20 năm, thương mại tăng trưởng và cùng chia sẻ lợi ích trong bối cảnh địa chính trị căng thẳng toàn cầu. Tuy nhiên, mối quan hệ này vẫn có giới hạn (không phải liên minh quân sự kiểu ràng buộc) và bị ảnh hưởng bởi cuộc xung đột ở Trung Đông và căng thẳng Nga – phương Tây hiện tại.
H.L