Vụ việc gần đây về một tàu dân quân biển Trung Quốc bị mắc cạn ở một hòn đảo chiến lược đang có tranh chấp trên Biển Đông đã làm Philippines lo ngại về một làn sóng các hoạt động được gọi là “vùng xám” mới của Bắc Kinh ngay cả khi các quan chức Manila thừa nhận rằng nguyên nhân sự cố có thể do thời tiết khắc nghiệt. Các nhà quan sát chỉ ra rằng Philippines cũng đã áp dụng cách làm tương tự tại Bãi Cỏ Mây khi cố tình để tàu chiến BRP Sierra Madre mắc cạn vĩnh viễn tại đây vào năm 1999.
Vụ việc xảy ra hôm 07/6/2025 khi một tàu dân quân biển Trung Quốc mang số hiệu 16838 bị mắc kẹt tại vùng biển nước nông ở phía đông đảo Thị Tứ (Philippines gọi là Pagasa), chỉ cách bờ biển đảo Thị Tứ khoảng hơn một hải lý. Đây là phần đất lớn nhất trong nhóm đảo Kalayaan mà Philippines tuyên bố chủ quyền, thuộc quần đảo Trường Sa, nằm cách tỉnh đảo Palawan 528km về phía Tây. Bà Ellaine Rose Collado, Người phát ngôn lực lượng hải quân Philippines trong khu vực cho biết là khi phát hiện tàu Trung Quốc bị mắc kẹt, Manila điều quân đội và lực lượng tuần duyên đến tại chỗ. Nhưng tàu của Trung Quốc không cần hỗ trợ và đã được kéo ra khỏi khu vực. Theo nhiều nhân chứng địa phương, con tàu bị mắc cạn này đã được “nhiều tàu khác của Trung Quốc hỗ trợ” để tiếp tục ra khơi.
Đại tá Xerxes Trinidad, chỉ huy liên quân Philippines nhấn mạnh, do căng thẳng trong khu vực, quân đội nước này “luôn có mặt tại chỗ và trong tình trạng đề cao cảnh giác”. Khi tàu cá Trung Quốc bị mắc cạn, phía Philippines “cố gắng hỗ trợ một cách chuyên nghiệp trong khuôn khổ luật pháp quốc tế”. Phía Philippines đã đối xử như với bất kỳ một chiếc tàu nào lâm nạn. Đảo Thị Tứ hiện do Philippines đóng giữ, nơi đây có một làng chài sinh sống và cũng là đảo lớn nhất trong số 9 hòn đảo do Manila quản lý. Đảo Thị Tứ cách đá Subi (hiện do Trung Quốc đóng giữ) khoảng 16 hải lý. Trung Quốc đã bồi đắp đá Subi thành đảo nhân tạo và đặt cơ sở quân sự trên đá Subi và 6 thực thể khác thuộc quần đảo Trường Sa.
Chuẩn Đô đốc Jay Tarriela, Người phát ngôn Lực lượng tuần duyên Philippines, trong một bài đăng trên mạng xã hội cho biết con tàu có khả năng đã bị sóng lớn cao tới ba mét và gió mạnh đẩy vào vùng nước nông do điều kiện biển xấu. Theo ông Tarriela, phía Philippines đã cố gắng tiếp cận thủy thủ đoàn của con tàu mắc cạn để hỗ trợ và ngăn chặn thiệt hại đối với rạn san hô, nhưng phía Trung Quốc “không hồi đáp” và cuối cùng đã tự thoát ra sau ba giờ đồng hồ.
Bắc Kinh và Manila đã bị cuốn vào một cuộc tranh chấp lãnh thổ và biển kéo dài ở Biển Đông, với các vụ việc tàu hải cảnh Trung Quốc phun vòi rồng vào các tàu công vụ của Philippines và nhiều lần xảy ra va chạm giữa các tàu của hai bên. Vụ việc tàu Trung Quốc mắc cạn gần đảo Thị Tứ xảy ra hơn một tuần sau khi Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth cảnh báo về mối đe dọa từ Trung Quốc trong khu vực tại Đối thoại Shangri-La (ngày 31/5/2025) – một hội nghị thượng đỉnh an ninh lớn ở Singapore.
Chuẩn Đô đốc Roy Vincent Trinidad, Người phát ngôn của Hải quân Philippines phụ trách khu vực Biển Tây Philippines (mà Trung Quốc gọi Nam Hải), nói với báo chí rằng Philippines đã có “các biện pháp ứng phó phù hợp” trong trường hợp lực lượng hàng hải Trung Quốc cố tình cho tàu mắc cạn, đồng thời nhấn mạnh rằng “chúng tôi không hành động dựa trên suy đoán”.
Thời gian gần đây, Trung Quốc có nhiều động thái mới ở khu vực xung quanh đảo Thị Tứ, nơi Philippines đóng quân. Tháng 4 vừa qua, Lực lượng Hải cảnh Trung Quốc (CCG) đã đổ bộ lên đá Hoài Ân, một bãi cát nhỏ nằm cách đảo Thị Tứ khoảng 3,5 hải lý, và giương cờ Trung Quốc để tuyên bố chủ quyền lãnh thổ đối với rạn san hô này. Đá Hoài Ân không chỉ là “một đống cát” đơn thuần. Rạn san hô này có ý nghĩa quan trọng bởi đây là cấu trúc nổi trên bề mặt nước khi thủy triều lên, và luật biển quốc tế cho phép quốc gia sở hữu cấu trúc này có được vùng lãnh hải rộng 12 hải lý xung quanh. Một số chuyên gia cảnh báo, không loại trừ việc Trung Quốc đánh chiếm lâu dài trên đá Hoài Ân.
Chưa đầy 2 tháng sau đó (hôm 07/6) là sự việc tàu dân quân biển của Trung Quốc lại bị mắc cạn ở khu vực gần đảo Thị Tứ, thậm chí còn gần hơn (chỉ cách Thị Tứ khoảng hơn 1 hải lý) như đã nêu ở trên. Những động thái liên tiếp này cho thấy có thể Bắc Kinh đang có những tính toán cho những hành động hung hăng hơn, hiếu chiến hơn ở khu vực này. Những động thái này diễn ra trong bối cảnh Philippines và Mỹ cùng một số đối tác tăng cường tuần tra và diễn tập quân sự ở Biển Đông, trong đó có cuộc tập trận Balikatan từ 21/4 đến 09/5/2025. Nhiều hoạt động lần đầu tiên được triển khai trong cuộc tập trận này khiến Trung Quốc hết sức tức giận như: các bài tập bắn đạn thật chống lại các cuộc đổ bộ lên đảo Palawan (nằm liền kề với Biển Đông) của Philippines; triển khai hệ thống tên lửa chống hạm mới của Thủy quân Lục chiến Mỹ (NMESIS); diễn tập các phương tiện không người lái tiên tiến, trong đó có việc chống lại các tàu và máy may không người lái và sự tham gia thực sự (chứ không chỉ quan sát) của Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản.
Giới quan sát nhận định những động thái mới của Bắc Kinh xung quanh đảo Thị Tứ có thể là hình thức đáp trả lại các cuộc tập trận của Philippines với Mỹ và các đồng minh, đối tác nhằm chuyển tới Manila lời cảnh cáo mạnh mẽ “đừng có lôi kéo các nước ngoài khu vực vào Biển Đông để chống lại Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA)”. Trong một thế giới bất ổn và giữa vô số biến động quốc tế, không loại trừ khả năng Trung Quốc triển khai những cách làm mới trong chiến thuật “vùng xám” để tiếp tục mở rộng các yêu sách của họ ở Biển Đông.
Đánh giá về vụ việc xảy ra hôm 07/6, các nhà quan sát nghi ngờ rằng việc con tàu mang số hiệu 16838 của Trung Quốc bị mắc cạn là do cố ý; đồng thời, chỉ ra rằng Trung Quốc đang cảm thấy áp lực gia tăng trong bối cảnh Philippines đang củng cố quan hệ đồng minh quân sự với Mỹ và thúc đẩy quan hệ đối tác quốc phòng với nhiều đối tác. Chester Cabalza, Chủ tịch tổ chức tư vấn Hợp tác Phát triển và An ninh Quốc tế có trụ sở tại Manila, cho rằng đảo Thị Tứ là một trong những tài sản giá trị nhất của Philippines ở Biển Đông. Phát biểu với chuyên mục “This Week in Asia”, ông Cabalza cảnh báo Trung Quốc sẽ cố tình gây hấn với binh lính Philippines trên hòn đảo lớn nhất này để thử phản ứng của Manila.
Arnaud Leveau, Phó Giáo sư nghiên cứu về địa chính trị tại Đại học Paris Dauphine, cũng có chung quan điểm khi lập luận rằng vụ việc này phù hợp với “chiến lược vùng xám” đã được Trung Quốc thiết lập ở Biển Đông. Theo ông Leveau, chiến lược này bao gồm việc sử dụng có tính toán các phương tiện dân sự hoặc bán quân sự (chẳng hạn như tàu đánh cá, dân quân biển và tàu hải cảnh) để khẳng định các yêu sách lãnh thổ đồng thời tránh leo thang thành xung đột vũ trang. Ông Leveau nhận định: “Bằng cách làm mắc cạn một tàu ở gần một hòn đảo do Philippines chiếm đóng, Trung Quốc có thể đang cố gắng thử phản ứng từ Philippines và các đồng minh của nước này đồng thời vẫn duy trì khả năng phủ nhận hợp lý”.
Rej Torrecampo, một nhà phân tích an ninh tại nhóm nghiên cứu Political Economic Elemental Studies and Strategists, cho biết vụ việc này có thể là một “chiến thuật vùng xám mới” và là trường hợp đầu tiên Trung Quốc “thử nghiệm” trên vùng biển này. Ông Torrecampo lưu ý: “Nếu việc mắc cạn là cố ý, chúng ta có thể hiểu, một là Trung Quốc đang cố gắng thăm dò phản ứng của Philippines (và) tìm hiểu Philippines sẽ phản ứng như thế nào. Và hai là, Trung Quốc có thể đang gửi một thông điệp tới Philippines rằng họ có thể sao chép các chiến lược của Philippines”.
Trong khi việc tàu dân quân biển Trung Quốc mắc cạn sẽ là một hành động mang tính biểu tượng và khiêu khích cao nếu là cố ý, ông Leveau cho biết có thể coi đó là động thái được tính toán để khẳng định sự hiện diện của Trung Quốc và củng cố các yêu sách của nước này đối với quần đảo Trường Sa, đặc biệt là ở những khu vực mà Philippines đã thiết lập được mức độ kiểm soát hiệu quả. Ông Leveau nói: “Theo quan điểm địa chính trị, điều này sẽ báo hiệu rằng Bắc Kinh sẵn sàng leo thang các hoạt động vùng xám, sử dụng các lực lượng và phương tiện phi quân sự nhưng có liên kết với nhà nước để thách thức quyền kiểm soát hành chính của Philippines tại Nhóm đảo Kalayaan”.
Ông Leveau nhấn mạnh thêm: “Đây sẽ là một thông điệp trực tiếp không chỉ nhắm vào Philippines mà còn nhắm vào các quốc gia có yêu sách khác và các quốc gia và tổ chức ngoài khu vực như Mỹ, Nhật Bản và Liên minh Châu Âu rằng Trung Quốc có ý định định hình hiện trạng trên thực địa (hay trên biển) thông qua việc chiếm đóng thực tế, thay vì thông qua các quy trình pháp lý hoặc ngoại giao”.
Đại sứ quán Trung Quốc tại Manila không đưa ra tuyên bố chính thức nào mặc dù Bắc Kinh vẫn luôn tuyên bố có chủ quyền không thể tranh cãi đối với quần đảo Trường Sa. Theo đó, chuyên gia Torrecampo đề xuất Philippines nên áp dụng một chiến lược phòng ngừa như tăng cường năng lực tình báo, cho phép nước này dự đoán bất kỳ hành động nào trong tương lai của Trung Quốc, bao gồm cả việc để các tàu của họ “bị” mắc cạn vĩnh viễn.
Trong khi đó, Sherwin Ona, một nhà nghiên cứu thỉnh giảng tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Đài Loan, đã không đồng tình với các quan điểm trên khi cho rằng việc “cố ý mắc cạn” là điều xa vời vì Bắc Kinh đã có sự hiện diện liên tục trong khu vực, đặc biệt là thông qua các căn cứ quân sự được chuyển đổi. Ông Sherwin Ona cho biết: “Nếu có động thái như vậy, việc mắc cạn có thể gây ra hậu quả về môi trường và pháp lý. Philippines có thể sử dụng những sự cố như vậy để đệ đơn kiện về vấn đề môi trường hoặc thậm chí là vi phạm Công ước Liên hợp quốc về Luật biển (UNCLOS) nếu được chứng minh là cố ý”. Chuyên gia Sherwin Ona cho rằng các tàu dân quân biển của Trung Quốc cũng là tàu do thám nên việc thu thập thông tin tình báo là một khả năng khác. Ngoài ra, đây được xem là lý do tại sao Philippines nên thúc đẩy một bộ quy tắc ứng xử ràng buộc nhằm tránh những sự cố tương tự. Tóm lại, việc cố tình cho tàu “mắc cạn” để khẳng định chủ quyền không phải là điều gì mới mẻ, ngay cả Philippines có thể đã từng có tính toán như vậy ở bãi Cỏ Mây. Tuy nhiên, ngược lại khác với Trung Quốc, Philippines tuân thủ Phán quyết Vụ kiện Biển Đông năm 2016 nên không yêu sách chủ quyền mà chỉ coi Bãi Cỏ Mây là một phần vùng EEZ và thềm lục địa của nước này. Trong thời gian qua, Trung Quốc đã không ngừng sử dụng các chiến thuật phi truyền thống nhằm mở rộng sự hiện diện và củng cố yêu sách chủ quyền phi pháp ở Biển Đông. Do vậy, khả năng Trung Quốc sử dụng chiến thuật cố tình cho tàu “mắc cạn” tại các thực thể tranh chấp ở Biển Đông là một nguy cơ hiện hữu và nghiêm trọng, là mối đe doạ tiềm tàng đối với ổn định khu vực. Đây là phần mở rộng của chiến lược “vùng xám” nhằm thay đổi nguyên trạng mà không cần đối đầu quân sự. Trong bối cảnh đó, các chuyên gia cảnh báo các nước ven Biển Đông đều cần hết sức cảnh giác trước những động thái mới nói trên của Trung Quốc và cần vạch trần những cách làm mới trong chiến thuật “vùng xám” nham hiểm của Bắc Kinh trước cộng đồng quốc tế. Nếu không có sự chuẩn bị chiến lược và phối hợp phản ứng từ các quốc gia ven biển cùng cộng đồng quốc tế, cách làm này của Bắc Kinh có thể làm xói mòn luật pháp quốc tế, gia tăng căng thẳng và đẩy Biển Đông đến gần hơn với một cuộc khủng hoảng an ninh mới.