Vụ Đài Loan tố Trung Quốc điều drone xâm nhập Đông Sa không chỉ là chuyện hai bờ eo biển, mà còn là lời nhắc rõ ràng với ASEAN về một “vùng xám” đang ngày càng quen thuộc ở Biển Đông.
Việc Cơ quan Phòng vệ Đài Loan công khai cáo buộc Trung Quốc đưa thiết bị bay không người lái xâm nhập khu vực quần đảo Đông Sa giữa tháng 1-2026 đã tạo ra những dư chấn âm thầm trong cấu trúc an ninh khu vực – theo các nhà quan sát. Với ASEAN, đặc biệt là các quốc gia ven Biển Đông, đây không phải là một sự kiện xa lạ hay nằm ngoài quỹ đạo lợi ích của mình. Trái lại, nó phản ánh chính xác cách mà căng thẳng đang vận hành trong không gian biển chung của khu vực: không chiến tranh, không hòa bình, chỉ có áp lực liên tục.
Đông Sa do Đài Loan kiểm soát, nhưng nằm ở phía bắc Biển Đông – vùng biển mà nhiều nước ASEAN có lợi ích trực tiếp và lâu dài. Việc một drone Trung Quốc xuất hiện ở đây, theo mô tả của Đài Loan là trong thời gian ngắn và ở độ cao khó đánh chặn, không nhằm chiếm đóng hay đối đầu quân sự. Mục tiêu của nó là sự hiện diện. Và sự hiện diện ấy, dù ngắn ngủi, vẫn đủ để gửi đi một thông điệp chiến lược: không gian này không hoàn toàn nằm ngoài tầm với của Bắc Kinh.
Đây chính là bản chất của chiến thuật “vùng xám” – thứ mà Việt Nam và nhiều nước ASEAN đã “thuộc làu” trong suốt hơn một thập kỷ qua ở Biển Đông. Không phải bằng các hành động quân sự quy mô lớn, mà bằng những bước đi nhỏ, lặp đi lặp lại: tàu hải cảnh đi vào vùng biển nhạy cảm, tàu khảo sát hoạt động kéo dài, giàn khoan xuất hiện rồi rút đi, và giờ là drone bay qua các khu vực tranh chấp hoặc nhạy cảm về chủ quyền. Mỗi hành động riêng lẻ đều có thể được giải thích là “bình thường”, “dân sự” hay “huấn luyện”… Nhưng xâu chuỗi lại, chúng lại dần tạo nên một hiện trạng mới.
Với ASEAN, vấn đề không nằm ở việc Đông Sa thuộc về ai, mà ở tiền lệ. Nếu các hoạt động như vậy được chấp nhận ở khu vực do Đài Loan kiểm soát, thì không có lý do gì chúng không tiếp tục được áp dụng ở các khu vực khác của Biển Đông.
Phản ứng của Đài Loan: lên án mạnh mẽ nhưng kiềm chế hành động – cũng là lựa chọn mà nhiều quốc gia ASEAN buộc phải áp dụng. Không phải vì thiếu quyết tâm bảo vệ chủ quyền, mà vì không gian phản ứng bị giới hạn. Đáp trả mạnh có thể dẫn tới leo thang không mong muốn. Không phản ứng đủ rõ ràng thì nguy cơ “bình thường hóa” lại tăng lên. Đây là thế lưỡng nan éo le quen thuộc của các nước vừa và nhỏ trong một môi trường cạnh tranh chiến lược gay gắt giữa các cường quốc.
ASEAN, trong bối cảnh đó, vẫn đang loay hoay tìm tiếng nói chung đủ mạnh. Các tuyên bố nhấn mạnh hòa bình, ổn định, tôn trọng luật pháp quốc tế và UNCLOS 1982 là cần thiết, nhưng chưa đủ để làm thay đổi hành vi trên thực địa. Tiến trình đàm phán Bộ quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) kéo dài nhiều năm, trong khi các hoạt động vùng xám vẫn diễn ra đều đặn. Khoảng trống giữa cam kết ngoại giao và thực tế trên biển ngày càng rõ.
Sự kiện drone ở Đông Sa vì thế không chỉ là câu chuyện Trung–Đài, mà là một minh họa sống động cho tương lai an ninh biển của Đông Nam Á nếu xu hướng hiện nay tiếp diễn. Nó cho thấy xung đột không cần bùng nổ để tạo ra bất ổn. Chỉ cần đủ mơ hồ, đủ thường xuyên, và đủ lâu, vùng xám có thể làm xói mòn dần khả năng phản ứng tập thể của khu vực.
Đối với Việt Nam, bài học rút ra không mới nhưng ngày càng cấp thiết. Đó là sự cần thiết của việc kiên trì lập trường dựa trên luật pháp quốc tế, song song với việc nâng cao năng lực tự bảo vệ và tăng cường hợp tác khu vực. Không quốc gia ASEAN nào có thể một mình xoay sở và xử lý hiệu quả các thách thức vùng xám. Nhưng nếu thiếu phối hợp, mỗi nước sẽ lần lượt phải đối mặt với cùng một kịch bản, chỉ khác về địa điểm và thời điểm.
“Vùng xám không đổi màu” bởi vì nó đang phục vụ lợi ích của bên sử dụng nó hiệu quả nhất. Và chừng nào cộng đồng khu vực còn thiếu công cụ và quyết tâm đủ mạnh để buộc các bên tuân thủ luật chơi chung, thì vùng xám ấy sẽ tiếp tục tồn tại, len lỏi vào mọi điểm nóng, từ eo biển Đài Loan cho tới Biển Đông. Sự kiện Đông Sa chỉ là một lời nhắc nữa rằng ASEAN không thể đứng ngoài câu chuyện này, dù không trực tiếp là bên tranh chấp. Bởi, khi những hành động “không đủ nghiêm trọng” lặp đi lặp lại đủ lâu, chúng sẽ trở thành bình thường. Và khi đó, vùng xám không cần đổi màu – bởi chính sự quen thuộc của nó đã mang tính chất một sự thay đổi.
T.V