Nếu nhìn thế giới hôm nay từ trên cao, giả sử bằng con mắt của một vệ tinh không mang hộ chiếu, người ta sẽ thấy một nghịch lý thú vị: nhân loại kết nối với nhau nhiều hơn bao giờ hết, nhưng lại tin nhau ít hơn bao giờ hết. Internet thì toàn cầu, chuỗi cung ứng thì phân mảnh, thương mại vẫn chạy nhưng lòng tin thì tắc nghẽn.
Không chỉ là thương mại
Trong bức tranh ấy, hai xu hướng lớn nổi lên, gần như đối xứng và đối đầu: Toàn cầu hóa và Phi toàn cầu hóa. Điều đáng chú ý là hai “chủ soái” của trật tự thế giới hiện nay là Trung Quốc và Mỹ lại đứng ở hai đầu chiến tuyến. Trung Quốc trở thành người bảo vệ nhiệt thành cho toàn cầu hóa, còn Mỹ, quốc gia từng là kiến trúc sư trưởng của trật tự toàn cầu sau Thế chiến II, lại ngày càng quay sang chủ trương “rút phích cắm”.
Vì sao hai cường quốc này lại chọn hai con đường ngược nhau? Họ làm vậy vì “Giấc mơ Trung Hoa”, vì “Nước Mỹ trên hết”, hay còn vì những lý do sâu xa hơn? Và trong cuộc giằng co này, thế giới vốn đang ngày càng bất động sẽ đi về đâu?
Toàn cầu hóa, về bản chất, không chỉ là chuyện hàng hóa vượt biên giới. Đó là một quá trình hội nhập đa tầng, bao gồm kinh tế, công nghệ, chính trị, văn hóa. Nó tạo ra một thế giới mà chuỗi giá trị trải dài qua nhiều quốc gia, nơi một chiếc điện thoại “sinh ra” ở Mỹ, “lớn lên” ở Trung Quốc, “mặc áo” ở Việt Nam và “trưởng thành” trên tay người tiêu dùng châu Âu.
Ngược lại, phi toàn cầu hóa không đồng nghĩa với đóng cửa hoàn toàn. Đó là xu hướng giảm phụ thuộc, ưu tiên an ninh hơn hiệu quả, đặt câu hỏi “ai kiểm soát?” thay vì “ai rẻ hơn?”. Thế giới không trở về thời kỳ tự cung tự cấp, nhưng chuyển sang mô hình “friend-shoring” (làm ăn với bạn bè), thay vì “free-for-all” (cuộc hỗn chiến).
Hai xu hướng này không hoàn toàn loại trừ nhau, nhưng khác biệt ở triết lý nền tảng. Toàn cầu hóa đặt niềm tin vào liên kết. Phi toàn cầu hóa đặt cược vào kiểm soát.
Thử hỏi vì sao giờ đây Mỹ quay lưng với chính đứa con tinh thần của mình? Mỹ từng là nước hưởng lợi lớn nhất từ toàn cầu hóa. Đồng USD là tiền tệ dự trữ toàn cầu, các tập đoàn Mỹ thống trị chuỗi giá trị, và luật chơi quốc tế mang đậm dấu ấn Washington. Vậy tại sao Mỹ lại muốn “lật bàn”?
Phải chăng xú sở Cờ Hoa đã phải chịu ở ba cú sốc liên tiếp. Đó là, toàn cầu hóa làm lộ ra những vết nứt trong lòng nước Mỹ. Việc làm sản xuất rời khỏi Trung Tây, bất bình đẳng gia tăng, tầng lớp lao động da trắng cảm thấy bị bỏ rơi. Toàn cầu hóa, trong mắt họ, không còn là câu chuyện thịnh vượng chung mà là bản cáo trạng về “những nhà máy bị bỏ hoang”.
Đó là Trung Quốc không chơi đúng vai phụ. Ban đầu, Mỹ kỳ vọng Trung Quốc sẽ “trỗi dậy có trách nhiệm”, hòa nhập vào trật tự do Mỹ dẫn dắt. Nhưng Trung Quốc vừa hội nhập, vừa xây dựng năng lực cạnh tranh chiến lược, đặc biệt trong công nghệ và công nghiệp. Khi học trò bắt đầu vượt thầy ở một số môn, người thầy thường không vui.
Và cuối cùng là cú sốc Covid-19 và địa chính trị. Đại dịch cho thấy chuỗi cung ứng toàn cầu có thể mong manh đến mức nào. Một chiếc khẩu trang cũng có thể trở thành vấn đề an ninh quốc gia. Từ đó, “hiệu quả kinh tế” nhường chỗ cho “độ an toàn chiến lược”.
Chủ nghĩa “Nước Mỹ trên hết” vì thế không chỉ là khẩu hiệu của Donald Trump, mà là sự kết tinh của nỗi lo hệ thống. Dù Trump hay Biden, thuật ngữ “toàn cầu hóa” dần biến mất khỏi các văn kiện chính thức của Mỹ, thay bằng những khái niệm như “chuỗi cung ứng bền vững”, “an ninh công nghệ”, “tự chủ chiến lược”.
Trung Quốc trở thành người bảo vệ toàn cầu hóa
Nghe qua có vẻ nghịch lý. Một quốc gia từng dè dặt với hội nhập quốc tế lại trở thành người phát ngôn cho toàn cầu hóa. Nhưng với Trung Quốc, điều này hoàn toàn logic.Toàn cầu hóa là bệ phóng cho sự trỗi dậy của Trung Quốc. Xuất khẩu, đầu tư nước ngoài, chuyển giao công nghệ, tất cả đều gắn chặt với hội nhập kinh tế toàn cầu. Trung Quốc không chỉ hưởng lợi từ toàn cầu hóa, mà còn trưởng thành nhờ nó.
Quan trọng hơn, trong bối cảnh Mỹ rút lui, Trung Quốc nhìn thấy khoảng trống lãnh đạo. Việc bảo vệ toàn cầu hóa giúp Bắc Kinh tạo hình ảnh một cường quốc có trách nhiệm; thu hút các nước đang phát triển, vốn phụ thuộc vào thương mại; định hình luật chơi mới, đặc biệt trong kinh tế số và hạ tầng.“Giấc mơ Trung Hoa” vì thế không mâu thuẫn với toàn cầu hóa. Trái lại, nó cần một thế giới mở, nhưng là thế giới mở theo điều kiện của Trung Quốc.
Vậy là thế giới ngày nay ngày càng bất động khi không ai dám chọn bên. Cuộc đối đầu giữa toàn cầu hóa và phi toàn cầu hóa không tạo ra một trật tự mới rõ ràng, mà dẫn tới một trạng thái lưng chừng. Các quốc gia không muốn phụ thuộc quá nhiều vào Mỹ, nhưng cũng không muốn đặt tất cả trứng vào giỏ Trung Quốc. Kết quả là, đa dạng hóa đối tác, phòng ngừa rủi ro, “đi dây” chiến lược.
Thế giới vì thế không bùng nổ, cũng không sụp đổ, mà… đứng im trong trạng thái căng thẳng kéo dài. Đầu tư chậm lại, cải cách toàn cầu bế tắc, các thể chế đa phương thiếu động lực. Ai cũng chờ xem người khác sẽ làm gì trước.
Rốt cuộc, ai sẽ thắng ai vẫn là câu hỏi sai cho một thời đại mới. “Mỹ hay Trung Quốc sẽ thắng?” có lẽ là câu hỏi hấp dẫn, nhưng lại không hoàn toàn đúng. Cuộc chơi này không giống Chiến tranh Lạnh, nơi một mô hình thay thế mô hình kia. Nó giống một cuộc đồng tiến hóa, ở đó có sự cạnh tranh, học hỏi và sao chép lẫn nhau.
Mỹ học Trung Quốc trong chính sách công nghiệp, trợ cấp nhà nước. Trung Quốc học Mỹ trong đổi mới công nghệ và quản trị thị trường. Khoảng cách quyền lực thu hẹp không vì một bên sụp đổ, mà vì cả hai tiến lại gần nhau hơn.
Đến năm 2035, Mỹ có thể không còn vượt trội về uy tín chiến lược, còn Trung Quốc có thể sánh ngang về ảnh hưởng kinh tế, nhưng không bên nào đủ sức áp đảo hoàn toàn. Cuộc cạnh tranh sẽ gay gắt, nhưng chiến tranh trực tiếp lại khó xảy ra, bởi chi phí quá cao cho cả hai.
Thế giới hôm nay và ngày mai sẽ không còn theo một người dẫn dắt duy nhất. Thay vào đó là một trật tự đa trung tâm, nơi các quốc gia chọn lọc yếu tố phù hợp từ cả hai mô hình.
Toàn cầu hóa sẽ không biến mất, nhưng cũng không còn ngây thơ. Phi toàn cầu hóa sẽ không chiến thắng hoàn toàn, nhưng sẽ định hình lại cách thế giới kết nối. Nhân loại bước vào kỷ nguyên của toàn cầu hóa có điều kiện, nơi an ninh, công nghệ và chính trị đi trước thương mại tự do.
Nếu có chút hài hước, thì có thể nói: thế giới không chọn Mỹ hay Trung Quốc, mà đang chọn phương án “vừa mở cửa, vừa khóa cửa”, mở để làm ăn, khóa để phòng thân.
H.Đ