Tiến trình ngoại giao quan trọng bậc nhất ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương, tiến trình đàm phán xây dựng Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) giữa ASEAN và Trung Quốc, tiếp tục được thúc đẩy trong bối cảnh khu vực và quốc tế còn nhiều biến động.
Ngày 30/1, tại Cebu (Philippines), Hội nghị Quan chức cao cấp ASEAN -Trung Quốc về thực hiện Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (SOM DOC) lần thứ 25 tái khẳng định những nguyên tắc cốt lõi đã được hai bên nhất trí trong nhiều năm qua: duy trì hòa bình, ổn định; kiềm chế; thúc đẩy đối thoại; và đẩy nhanh đàm phán nhằm sớm đạt được một COC hiệu lực, thực chất.
Các Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN đã khẳng định quyết tâm “sẽ nỗ lực hoàn tất đàm phán về một Bộ quy tắc ứng xử ở Biển Đông hiệu quả và thực chất phù hợp với luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Luật biển năm 1982 (UNCLOS), trong năm 2026”.
Những thông điệp này, nếu đặt trong dòng chảy từ khi DOC được ký kết năm 2002 đến nay, phản ánh sự nhất quán trong lập trường chính thức của các bên liên quan. Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy khoảng cách đáng kể giữa cam kết chính trị và tiến triển cụ thể trên thực địa, khiến tiến trình COC vẫn chưa đạt được bước đột phá như kỳ vọng.
DOC, với bản chất là một văn kiện chính trị không mang tính ràng buộc pháp lý, đã đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập các chuẩn mực ứng xử ban đầu, khuyến khích kiềm chế và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, phù hợp với luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS). Tuy vậy, DOC không có cơ chế giám sát hay thực thi cụ thể, khiến hiệu quả của văn kiện này phụ thuộc rất lớn vào thiện chí và mức độ tuân thủ của các bên.
Trong hơn hai thập niên qua, tình hình Biển Đông vẫn tồn tại nhiều diễn biến phức tạp, từ hoạt động cải tạo, xây dựng, quân sự hóa, đến các va chạm trên biển và những bất đồng liên quan đến hoạt động kinh tế. Những thực tế đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng một khuôn khổ ứng xử cao hơn, cụ thể và hiệu quả hơn. Đó chính là đòi hỏi vai trò mà COC được kỳ vọng đảm nhận.
COC được ASEAN và Trung Quốc thảo luận từ sớm, nhưng chỉ thực sự đi vào đàm phán nội dung kể từ khi hai bên thông qua Khung COC năm 2017 và sau đó là Văn bản đàm phán duy nhất (SDNT). Dù đã trải qua nhiều vòng thương lượng, tiến trình này vẫn đối mặt với không ít thách thức, chủ yếu xuất phát từ sự khác biệt về lợi ích chiến lược, cách tiếp cận an ninh và mức độ sẵn sàng chấp nhận các ràng buộc chung.
Đối với Trung Quốc, Biển Đông có ý nghĩa chiến lược đặc biệt, gắn liền với an ninh, phát triển và vị thế khu vực. Trong khi đó, ASEAN là một tập hợp đa dạng, với mức độ quan tâm và lợi ích không đồng đều giữa các quốc gia thành viên. Sự khác biệt này khiến việc đạt được một văn kiện vừa đáp ứng mong muốn của các nước ven biển, vừa được tất cả các bên chấp nhận, trở thành bài toán không dễ giải.
Tuy vậy, cần nhấn mạnh rằng việc duy trì đối thoại, kể cả khi tiến triển còn chậm, vẫn có ý nghĩa quan trọng trong việc kiểm soát bất đồng, ngăn ngừa hiểu lầm và tránh để căng thẳng leo thang. Những tuyên bố chung, dù quen thuộc, vẫn góp phần giữ cho kênh ngoại giao luôn rộng mở và tạo không gian cho các bước đi tiếp theo.
Để COC thực sự trở thành công cụ hiệu quả trong việc duy trì hòa bình và ổn định ở Biển Đông, tiến trình đàm phán cần tiếp tục được thúc đẩy trên cơ sở một số nguyên tắc then chốt. Trước hết, UNCLOS 1982 cần được khẳng định rõ ràng là nền tảng pháp lý chung, chi phối cách tiếp cận và nội dung của COC. Thứ hai, văn kiện này cần có các cơ chế phù hợp để theo dõi thực thi và xử lý bất đồng, dù ở mức độ linh hoạt. Thứ ba, ASEAN cần tiếp tục củng cố đoàn kết nội khối, phát huy vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực. Cuối cùng, sự ủng hộ nhất quán của cộng đồng quốc tế đối với luật pháp quốc tế và tự do hàng hải sẽ góp phần tạo môi trường thuận lợi cho một giải pháp lâu dài.
Con đường đi tới COC vì thế không chỉ là quá trình đàm phán kỹ thuật, mà là phép thử đối với ý chí chính trị và tinh thần trách nhiệm của tất cả các bên liên quan. Kiên trì đối thoại, đấu tranh ngoại giao bằng các biện pháp hòa bình, và tôn trọng luật lệ quốc tế vẫn là lựa chọn duy nhất để Biển Đông không trở thành điểm nóng xung đột, mà là không gian hợp tác, ổn định và phát triển chung.
H.Đ