Trong hai ngày 18 và 19/2, hơn 20 nhà lãnh đạo quốc tế tề tựu tại Washington theo lời mời của Tổng thống Mỹ Donald Trump để dự cuộc họp đầu tiên của Hội đồng Hòa bình. Hội đồng này là một cấu trúc mới, đầy tham vọng, mà ông chủ Nhà Trắng giới thiệu như công cụ giám sát quản lý tạm thời Gaza, và nếu thuận buồm xuôi gió, sẽ mở rộng ra xử lý các xung đột toàn cầu.
Hội đồng Hòa bình và cái bóng Liên hợp quốc
Sự hiện diện của Tổng Bí thư Tô Lâm khiến dư luận chú ý, là bởi vì, Việt Nam từng là một quốc gia đi qua chiến tranh và tái thiết bằng nội lực lẫn hòa giải đã có mặt trong một sáng kiến hòa bình gây tranh cãi bậc nhất hiện nay.
Nhưng đằng sau những cái bắt tay và tuyên bố lạc quan là hàng loạt câu hỏi gai góc: Liệu sáng kiến này có “qua mặt” Liên hợp quốc? Vì sao nhiều cường quốc không tham gia? Và Hội đồng ấy có thực sự tháo được nút thắt Hamas-Israel hay chỉ thêm một vòng xoáy chính trị?
Ngay khi ông Trump công bố ý tưởng, không ít nhà quan sát cho rằng, phải chăng đây là một “Liên hợp quốc phiên bản Washington”? Thực tế, cấu trúc mà ông Trump đề xuất, với thành viên thường trực đóng 1 tỷ USD, cam kết hàng tỷ USD cho tái thiết Gaza, cùng lực lượng ổn định quốc tế (ISF), mang dáng dấp của một cơ chế song song. Trong bài phát biểu ngày 19/2, ông còn cho biết một số quốc gia đã đóng góp hơn 7 tỷ USD; riêng FIFA cũng huy động 75 triệu USD cho các dự án bóng đá ở Gaza.
Tuy nhiên, khác với Liên hợp quốc, vốn dựa trên nền tảng pháp lý quốc tế sau Thế chiến II, Hội đồng Hòa bình là một sáng kiến mang dấu ấn cá nhân và chính trị rất đậm của ông Trump. Nó linh hoạt hơn, ít thủ tục hơn, nhưng cũng thiếu tính phổ quát và tính chính danh được toàn cầu thừa nhận.
Vậy Liên hợp Quốc có “tự ái” không? Trong ngoại giao, khái niệm tự ái ít khi được thừa nhận công khai. Nhưng chắc chắn, bất kỳ cơ chế nào có khả năng làm lu mờ vai trò trung tâm của mình đều khiến một tổ chức đa phương phải dè chừng.
Trong vụ này Mỹ được gì? Trước hết, Washington thể hiện vai trò dẫn dắt, tái khẳng định hình ảnh người kiến tạo trật tự. Nếu Hội đồng vận hành trơn tru, ông Trump có thể tuyên bố rằng mình đã làm được điều mà nhiều nghị quyết Liên hợp quốc đề ra nhưng chưa làm nổi.
Nhưng Mỹ cũng có thể mất. Nếu sáng kiến bị nhìn nhận như công cụ chính trị thay vì nỗ lực hòa bình thực chất, Washington sẽ bị cáo buộc làm phân mảnh hệ thống đa phương, khoét sâu chia rẽ toàn cầu. Trong một thế giới vốn đã phân cực, việc dựng thêm một bàn cờ mới có thể khiến ván cờ thêm rối.
Mấy ngày qua, nhiều nhà phân tích nêu vấn đề,rằng lý do gì khiến nhiều cường quốc “vắng mặt”? Điều đáng chú ý là một số cường quốc Nga, Trung Quốc, Anh, Pháp… không tham gia. Đặc biệt, Anh, Pháp, Đức và Canada còn công khai phản đối.
Theo chúng tôi có ba lý do chính. Thứ nhất, vấn đề tính chính danh. Các nước này cho rằng bất kỳ giải pháp bền vững nào cho Trung Đông cũng phải đặt trong khuôn khổ Liên hợp quốc hoặc ít nhất là được Hội đồng Bảo an thông qua. Một cơ chế do Mỹ khởi xướng, không có đồng thuận rộng rãi, dễ bị coi là đơn phương. Thứ hai, nghi ngại về mục tiêu thực sự. Ban đầu, Hội đồng được nói là để chấm dứt chiến tranh Israel-Hamas. Nhưng khi ông Trump tuyên bố có thể mở rộng sang các xung đột toàn cầu, nhiều nước lo ngại đây là nỗ lực tái cấu trúc trật tự quốc tế theo hướng Mỹ dẫn dắt ai không theo thì… đứng ngoài. Thứ ba, bài toán Hamas. Ông Trump nói có vẻ như Hamas sẽ giải giáp. Nhưng thực tế trên mặt đất cho thấy rất ít dấu hiệu. Người dân Gaza cho biết Hamas vẫn củng cố kiểm soát. Trong khi đó, Thủ tướng Benjamin Netanyahu tuyên bố rõ ràng, không tái thiết Gaza trước khi Gaza bị phi quân sự hóa.
Hamas đặt điều kiện Israel phải rút quân trước khi giao nộp vũ khí. Israel lại yêu cầu giải giáp trước khi tái thiết. Hai điều kiện này giống như hai cánh cửa khóa chéo nhau, mở cửa này thì cửa kia đóng.
Một Hội đồng, dù có hàng tỷ USD, cũng khó thay đổi thực tế chính trị – an ninh phức tạp ấy nếu không có sự đồng thuận của các bên tham chiến. Tiền có thể xây lại nhà cửa, nhưng không tự động tháo ngòi nổ của sự thù hận.
Trong bức tranh ấy, Việt Nam chọn cách tham gia với tư cách thành viên sáng lập, nhưng không nằm trong danh sách các nước công bố đóng góp tài chính cho gói 7 tỷ USD. Đây không đơn thuần là câu chuyện có tiền hay không có tiền.
Việt Nam là quốc gia từng trải qua chiến tranh kéo dài, chịu tổn thất nặng nề, nhưng đã tái thiết thành công nhờ kết hợp nội lực và hợp tác quốc tế. Kinh nghiệm đó, từ rà phá bom mìn, tái hòa nhập cộng đồng, phát triển hạ tầng đến xây dựng thể chế, là vốn quý mà ít quốc gia nào có được ở mức độ tương tự. Sự hiện diện của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Washington vì thế mang thông điệp: Việt Nam sẵn sàng đóng góp cho hòa bình, không chỉ bằng tài chính mà bằng kinh nghiệm và nhân lực, kể cả tham gia gìn giữ hòa bình, hỗ trợ đào tạo lực lượng, tái thiết hạ tầng.
Việc không công bố đóng góp tiền bạc có thể phản ánh sự cân nhắc về vấn đề ưu tiên phát triển trong nước. Việt Nam đang đặt mục tiêu tăng trưởng cao từ năm 2026 trở đi. Ngân sách phải dành cho hạ tầng, chuyển đổi số, an sinh xã hội. Trong bối cảnh ấy, một khoản đóng góp lớn cho sáng kiến còn nhiều ẩn số đương nhiên cần được cân nhắc kỹ.
Kế đến là tính toán về tính trung dung chiến lược. Hội đồng Hòa bình mang dấu ấn cá nhân của ông Trump và gây tranh cãi với nhiều cường quốc. Việt Nam, vốn theo đuổi đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, sẽ tránh bị nhìn nhận là đứng hẳn về một phía trong một cấu trúc chưa được toàn cầu đồng thuận.
Hà Nội cũng quan tâm đến hiệu quả thực chất. Đóng góp tài chính mà không chắc cơ chế vận hành ra sao, khả năng thực thi đến đâu, có thể khiến nguồn lực bị phân tán. Việt Nam có thể chọn cách đóng góp theo dự án cụ thể, thông qua các cơ chế Liên hợp quốc, nơi tính minh bạch và kinh nghiệm triển khai đã được kiểm chứng.
Washington có giải được bài toán Hamas?
Câu hỏi then chốt vẫn là: Hội đồng Hòa bình có thể làm được điều mà bao vòng đàm phán trước đó chưa làm nổi? Nếu nhìn thẳng, nút thắt nằm ở niềm tin. Hamas không tin Israel sẽ chấm dứt phong tỏa và bảo đảm quyền chính trị cho người Palestine. Israel không tin Hamas sẽ từ bỏ bạo lực.
Một lực lượng ổn định quốc tế, dù phối hợp với Israel và Ai Cập, cũng khó ép một tổ chức vũ trang phi nhà nước giải giáp nếu không có bảo đảm chính trị đủ mạnh. Lịch sử Trung Đông cho thấy, các thỏa thuận áp đặt từ bên ngoài thường chỉ có hiệu lực khi lợi ích của các bên tham chiến được điều chỉnh ở mức họ có thể chấp nhận. Nếu Hội đồng chỉ tập trung vào tái thiết vật chất mà không xử lý căn nguyên chính trị là vấn đề cốt lõi quyền tự quyết, an ninh, biên giới thì đó sẽ là một tòa nhà xây trên nền cát.
Trong thế giới ngày càng phân cực, sự có mặt đôi khi quan trọng không kém việc rút ví. Việt Nam đến Washington không phải để “đứng tên” trong danh sách tài trợ, mà để khẳng định lập trường: ủng hộ hòa bình, ủng hộ quyền dân tộc cơ bản của người Palestine, sẵn sàng đóng góp trong khuôn khổ phù hợp. Sự hiện diện ấy cũng cho thấy Việt Nam đang tự tin hơn trong vai trò quốc tế, không né tránh các diễn đàn lớn, kể cả khi diễn đàn ấy còn gây tranh cãi.
Hòa bình Trung Đông sẽ không đến chỉ bằng một hội đồng, dù hội đồng ấy họp ở Washington hay New York. Nhưng mỗi sáng kiến, nếu được điều chỉnh để bao trùm và tôn trọng luật pháp quốc tế, đều có thể là một viên gạch. Việt Nam, với ký ức chiến tranh và khát vọng phát triển, hiểu rằng hòa bình không phải món quà được trao, mà là quá trình được kiến tạo. Có mặt ở bàn đàm phán, đôi khi, đã là bước đầu của kiến tạo ấy.
Và trong câu chuyện này, Việt Nam có mặt. Không ồn ào, không khoa trương, nhưng đủ để nhắc rằng một dân tộc từng đi qua lửa đạn luôn biết giá trị của hai chữ: HÒA BÌNH.
H.Đ