Thông tin từ Cơ quan Tình báo Quốc gia Hàn Quốc (NIS) nhận định, Kim Ju-ae, con gái ông Kim Jong Un, (sinh năm 2013) đã bước vào giai đoạn “được chỉ định trong nội bộ để làm người kế vị” thực sự gây chấn động. Không chỉ bởi nhân vật trung tâm mới 13 tuổi, mà còn vì cách lựa chọn ngôn từ, từ “đào tạo kế vị” chuyển sang “được chỉ định trong nội bộ”.
13 tuổi, làm sao có thể chấp chính?
Ở một quốc gia mà từng cái gật đầu, từng vị trí đứng trên lễ đài đều mang hàm ý chính trị, sự thay đổi từ vựng ấy có thể là cả một thông điệp chiến lược. Và thế là, thế giới lại một lần nữa phải đặt câu hỏi: Triều Tiên đang vận hành theo mô hình nào. Một nhà nước xã hội chủ nghĩa cách mạng hay một triều đại quân chủ khoác áo cách mạng?
Phản ứng đầu tiên của nhiều người là hoài nghi, một cô bé 13 tuổi, làm sao có thể chấp chính? Nhưng câu hỏi ấy, nếu nhìn từ lịch sử chính trị thế giới, không hẳn mới mẻ. Nhiều triều đại quân chủ từng có những “thiếu quân” lên ngôi khi còn nhỏ, và quyền lực thực tế nằm trong tay nhiếp chính, hội đồng phụ chính hay phe phái cung đình. Vấn đề không phải là tuổi tác, mà là cấu trúc quyền lực đằng sau.
Ở Triều Tiên, quyền lực tối cao không đơn thuần là chức danh Tổng Bí thư hay Chủ tịch Ủy ban Quốc vụ. Đó là một biểu tượng mang tính thiêng liêng, gắn với huyền thoại gia tộc Kim, bắt đầu từ Kim Nhật Thành, người được tôn vinh như Chủ tịch vĩnh viễn. Tính chính danh của hệ thống không chỉ dựa vào đảng hay quân đội, mà còn dựa vào huyết thống.
Trong logic ấy, việc Kim Ju-ae xuất hiện ngày càng thường xuyên tại các sự kiện quân sự trọng đại, đặc biệt là những dịp liên quan đến sức mạnh hạt nhân, không phải là hành động ngẫu hứng của một ông bố tự hào. Đó là quá trình “làm quen ánh đèn sân khấu” cho một biểu tượng tương lai. Nếu đúng như NIS nhận định, việc cô bé đã bắt đầu bày tỏ ý kiến về một số chính sách có thể chỉ là bước thử nghiệm vai trò, chứ chưa phải thực quyền.
Nói cách khác, trong hệ thống ấy, người kế vị không cần phải lập tức điều hành đất nước. Họ chỉ cần tồn tại như một bảo chứng cho tính liên tục của chế độ.
Điều gây băn khoăn hơn cả là nghịch lý ý thức hệ. Ở một quốc gia nhân danh chủ nghĩa xã hội, vốn đề cao bình đẳng và tập thể, lại duy trì chế độ cha truyền con nối. Nhưng có lẽ nghịch lý này chỉ tồn tại nếu ta nhìn Triều Tiên bằng lăng kính lý thuyết kinh điển.
Triều Tiên từ lâu đã phát triển một hệ tư tưởng riêng – Juche (Chủ thể) và sau này là Songun (Quân đội trước hết). Trong cấu trúc ấy, gia tộc Kim không chỉ là lãnh đạo chính trị, mà là trung tâm của một hệ thống biểu tượng quốc gia. Họ không đơn thuần là người đứng đầu Đảng, mà là hiện thân của lịch sử cách mạng.
Có thể nói, Bình Nhưỡng đã “quốc hữu hóa” huyết thống. Huyết thống ấy trở thành tài sản chính trị chung, là sợi dây nối liền quá khứ kháng chiến với hiện tại đối đầu cấm vận. Trong bối cảnh đó, việc kế vị theo dòng máu không được trình bày như đặc quyền cá nhân, mà như sự tiếp nối tất yếu của một “gia tộc cách mạng”.
Một chế độ như kiểu nhà nước phong kiến , vậy vì sao không có “công thần” đứng lên? Và một câu hỏi khác đầy day dứt, tại sao các “công thần”, lão thành cách mạng, các chiến sĩ trung kiên lại không đấu tranh để chọn người xứng đáng hơn? Câu hỏi này, thực ra, đặt ra giả định rằng tồn tại một cơ chế cạnh tranh quyền lực thực sự.
Trong hệ thống chính trị Triều Tiên, đảng, quân đội và an ninh gắn chặt với nhau trong một cấu trúc kiểm soát chéo. Thanh trừng không phải là khái niệm xa lạ. Lịch sử cận đại của Bình Nhưỡng cho thấy những nhân vật từng được xem là quyền lực thứ hai, thứ ba, kể cả người thân trong gia tộc, có thể bị loại bỏ nhanh chóng khi bị nghi ngờ thách thức trung tâm quyền lực.
Sự trung thành vì thế không chỉ là phẩm chất chính trị, mà là điều kiện sinh tồn. Khi tính chính danh gắn với huyết thống, việc thách thức người kế vị đồng nghĩa với thách thức toàn bộ hệ tư tưởng. Trong bối cảnh ấy, lựa chọn “an toàn” của giới tinh hoa là ủng hộ sự tiếp nối gia tộc, vì đó là bảo đảm ổn định và cũng là bảo đảm cho chính họ.
Ở đây, ta thấy một nghịch lý khác là, để duy trì tính ổn định của hệ thống, việc kế vị theo huyết thống lại trở thành phương án ít rủi ro nhất. Một cuộc đấu đá công khai có thể dẫn tới phân hóa nội bộ, điều mà Bình Nhưỡng luôn tìm cách tránh.
Thông điệp đối nội và đối ngoại
Việc công khai Kim Ju-ae tại Cung điện Mặt trời Kumsusan, nơi lưu giữ thi hài các lãnh tụ tiền nhiệm, là chi tiết đặc biệt đáng chú ý. Đó không chỉ là một nghi thức tưởng niệm, mà là nghi thức thừa kế biểu tượng. Xuất hiện ở không gian thiêng ấy, cô bé như được giới thiệu với lịch sử chính thống của quốc gia.
Đối nội, đây có thể là cách trấn an, rằng chế độ có tương lai, dòng chảy quyền lực sẽ không bị gián đoạn. Trong bối cảnh kinh tế chịu nhiều áp lực, cấm vận kéo dài và thế giới biến động, sự ổn định mang giá trị tâm lý lớn. Còn về đối ngoại, thông điệp cũng không kém phần rõ ràng, Triều Tiên không phải là một chế độ tạm thời phụ thuộc vào một cá nhân. Dù thế giới thay đổi nhanh chóng với Cách mạng công nghiệp 4.0, với trí tuệ nhân tạo và kinh tế số, Bình Nhưỡng muốn khẳng định rằng cấu trúc quyền lực của họ mang tính lâu dài.
Nói một cách hơi châm biếm, khi nhiều quốc gia tranh luận về chuyển đổi số, Triều Tiên lại đang “chuyển giao analog”, từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng huyết thống. Nhưng chính sự cũ kỹ ấy lại là chiến lược sinh tồn của họ.
Bao năm qua Triều Tiên thường bị mô tả là “một mình một chợ”. Song thực tế phức tạp hơn. Bình Nhưỡng không hoàn toàn cô lập. Họ có quan hệ với Trung Quốc, Nga và một số quốc gia khác. Vấn đề là họ chủ động lựa chọn mức độ hội nhập, không phải bị động hoàn toàn.
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc gia tăng, Triều Tiên đôi khi còn tận dụng được vị thế của mình như một quân bài địa chính trị. Do đó, câu hỏi “đến bao giờ” không chỉ phụ thuộc vào nội bộ Bình Nhưỡng, mà còn vào cấu trúc an ninh khu vực Đông Bắc Á.
Nếu môi trường bên ngoài tiếp tục đối đầu và cấm vận, việc duy trì một hệ thống quyền lực tập trung cao độ có thể vẫn được xem là phù hợp từ góc nhìn của họ. Ngược lại, nếu xuất hiện cơ hội hòa dịu bền vững, nhu cầu cải cách thể chế có thể sẽ lớn hơn.
Một điểm đáng chú ý là Kim Ju-ae là nữ. Trong xã hội Triều Tiên vốn chịu ảnh hưởng nặng của truyền thống Nho giáo và quân sự hóa, việc một phụ nữ trở thành lãnh đạo tối cao sẽ là tiền lệ chưa từng có. Điều này có thể được khai thác như một yếu tố đổi mới trong liên tục. Vẫn là huyết thống Kim, nhưng mang diện mạo mới. Trong thời đại toàn cầu nhấn mạnh vai trò của phụ nữ, việc một “thái nữ” xuất hiện có thể tạo ra hiệu ứng hình ảnh nhất định.
Thông tin từ NIS gây bất ngờ, nhưng nếu đặt trong quỹ đạo lịch sử của Triều Tiên, nó không hoàn toàn phi lý. Gia tộc Kim đã ba đời liên tiếp nắm quyền. Việc chuẩn bị cho thế hệ thứ tư, dù sớm, nhưng là bước đi mang tính phòng xa. Câu hỏi lớn hơn không phải là cô bé 13 tuổi có thể lãnh đạo hay không, mà là liệu hệ thống chính trị Triều Tiên có tiếp tục vận hành theo logic huyết thống trong nhiều thập kỷ tới. Cho đến nay, mọi dấu hiệu cho thấy câu trả lời là có.
Thế giới có thể bước vào kỷ nguyên 4.0, 5.0 hay thậm chí 6.0, nhưng mỗi quốc gia có nhịp thời gian riêng. Triều Tiên dường như đang sống trong một dòng chảy khác, nơi quá khứ, hiện tại và tương lai được nối với nhau bằng cùng một họ.
Và có lẽ, trong chính sự kiên định (hay bảo thủ) ấy, Bình Nhưỡng tìm thấy điều họ coi là sức mạnh: sự liên tục tuyệt đối.
H.Đ