Đầu năm 2026, việc hai nhà lãnh đạo chủ chốt trong NATO và liên minh tình báo Ngũ Nhãn liên tiếp đến Bắc Kinh chỉ trong chưa đầy hai tuần không còn là một sự trùng hợp ngoại giao. Những cái bắt tay với Chủ tịch Tập Cận Bình đang phơi bày các “vết rạn” ngày càng rõ trong liên minh do Mỹ dẫn dắt.
Khi “Ngũ Nhãn” nhìn về nhiều hướng
Một khi Washington không còn giữ vai trò nhạc trưởng tuyệt đối, các đồng minh bắt đầu chơi bản nhạc của riêng mình. Trong bối cảnh đó, chuyến thăm Trung Quốc dự kiến của Tổng thống Donald Trump vào tháng Tư tới đặt ra câu hỏi then chốt: ai đang ở thế khó, và ai mới thực sự có lợi thế trên bàn cờ Mỹ-Trung?
Việc Thủ tướng Canada Mark Carney và Thủ tướng Anh Keir Starmer nối gót nhau bước vào Đại lễ đường Nhân dân Bắc Kinh đầu năm 2026 giống như một bức ảnh chụp nhanh của trật tự thế giới đang đổi màu. Trong nhiều thập niên, những chuyến đi như vậy gần như không thể tưởng tượng nếu không có sự “bật đèn xanh” rõ ràng từ Washington. Nhưng lần này, thì đã khác.
Không phải ngẫu nhiên mà hai chuyến thăm diễn ra sát rạt. Thông điệp gửi đi không chỉ dành cho Bắc Kinh, mà còn nhắm thẳng vào Nhà Trắng: các đồng minh của Mỹ đang tái cân chỉnh ưu tiên, và Trung Quốc không còn chỉ là “đối thủ chiến lược” trong ngôn ngữ ngoại giao, mà là một thực tế kinh tế khó có thể né tránh.
Như các bạn đã biết Liên minh Ngũ Nhãn bao gồm: Mỹ, Anh, Canada, Úc và New Zealand từng được xem là biểu tượng của sự tin cậy gần như tuyệt đối. Nó không chỉ là mạng lưới chia sẻ tình báo, mà là một cộng đồng chiến lược dựa trên giá trị, ngôn ngữ và lịch sử chung. Trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ-Trung leo thang, Ngũ Nhãn được coi là tuyến phòng thủ đầu tiên của phương Tây.
Thế nhưng hòn đá tảng ấy bắt đầu xuất hiện những vết rạn lớn và công khai. Canada giảm thuế xe điện Trung Quốc để đổi lấy ưu đãi nông sản. Anh khôi phục “quan hệ thực tế” với Bắc Kinh, nâng ly whisky trong khi Washington cau mày. Đó không còn là những khác biệt chiến thuật nhỏ, mà là dấu hiệu của một sự phân kỳ chiến lược.
Với Washington, cú sốc lớn nhất có lẽ đến từ Ottawa. Dưới thời Justin Trudeau, Canada từng đi sát đường lối của chính quyền Biden, sẵn sàng áp thuế 100% lên xe điện Trung Quốc như một phần của mặt trận chung. Thế nhưng Mark Carney đã làm điều ngược lại, và làm rất nhanh.
Thỏa thuận thương mại với Bắc Kinh của Canada bị các chính trị gia Mỹ coi là “tín hiệu sai lầm”, thậm chí là “nguy hiểm”. Tổng thống Donald Trump không ngần ngại cảnh báo rằng Canada đang chơi với lửa. Trong con mắt Nhà Trắng, Ottawa không chỉ theo đuổi lợi ích ngắn hạn, mà còn vô tình làm suy yếu đòn bẩy thương lượng tập thể của Mỹ trước Trung Quốc.
Nhưng từ phía Canada, câu chuyện lại khác. Nền kinh tế phụ thuộc thương mại, áp lực trong nước gia tăng, và một nước Mỹ ngày càng khó đoán khiến Ottawa cảm thấy không thể đặt tất cả trứng vào một giỏ. Anh quốc cũng vậy. Chuyến thăm Bắc Kinh của Thủ tướng Keir Starmer là chuyến thăm đầu tiên của một Thủ tướng Anh trong tám năm, một khoảng lặng đủ dài để biến sự trở lại thành một tuyên bố chính trị.
London gọi đó là “khôi phục quan hệ thực tế”. Washington thì gọi là “rất nguy hiểm”. Mối quan hệ đặc biệt Mỹ-Anh, vốn được xây dựng trên nền tảng an ninh và niềm tin chiến lược, nay phải cạnh tranh với nhu cầu tăng trưởng kinh tế và sự hấp dẫn của thị trường Trung Quốc. Việc Bắc Kinh giảm thuế whisky và miễn thị thực cho công dân Anh có thể là những nhượng bộ nhỏ, nhưng ý nghĩa biểu tượng thì không nhỏ chút nào. Nó cho thấy Trung Quốc sẵn sàng “chia nhỏ” phương Tây bằng những lợi ích vừa đủ, đúng như điều các chiến lược gia Mỹ lo ngại.
Từ góc nhìn của Trung Quốc, chuỗi chuyến thăm này là một thắng lợi ngoại giao đáng kể. Bắc Kinh không cần phải nhượng bộ lớn về cấu trúc thị trường hay chính sách công nghiệp. Chỉ cần mở cửa vừa phải, tung ra vài ưu đãi chọn lọc, Trung Quốc đã khiến các đồng minh của Mỹ tự tách khỏi nhau.
Trong các cuộc gặp, Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh thượng tôn luật pháp quốc tế và thương mại đa phương, vốn là những khái niệm từng là “đặc sản” của phương Tây. Thông điệp ngầm rất rõ rằng, khi Mỹ đe dọa áp thuế với cả đồng minh và nói về việc mua Greenland, Trung Quốc sẵn sàng đóng vai người bảo vệ trật tự dựa trên luật lệ.
Điều khiến Mỹ lo ngại không phải là từng thỏa thuận riêng lẻ, mà là xu hướng. Nếu mỗi đồng minh áp dụng chính sách “mỗi người một tính toán”, Washington sẽ ngày càng khó xây dựng mặt trận thống nhất trong các lĩnh vực then chốt như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, chuỗi cung ứng và khoáng sản chiến lược.
Phản ứng của Nhà Trắng cho thấy sự chuyển hướng từ thuyết phục sang ràng buộc. Các cuộc rà soát về miễn thuế, hợp tác công nghệ và cấp phép xuất khẩu không còn mang tính hình thức. Mỹ muốn truyền đi thông điệp ai phối hợp chặt chẽ sẽ được ưu đãi, ai đi chệch hàng sẽ phải trả giá. Nói cách khác, liên minh do Mỹ dẫn dắt đang được “tái cấu trúc” theo mô hình điều kiện ít dựa trên niềm tin, nhiều dựa trên hóa đơn.
Tại Davos 2026, bài phát biểu “America First” của ông Trump đã làm lộ rõ sự lệch pha với thế giới quan truyền thống của các đồng minh phương Tây. Mỹ không còn muốn làm người bảo hộ miễn phí. Điều đó có thể hợp lý về mặt chính trị nội bộ, nhưng về đối ngoại, nó gieo mầm nghi ngờ.
Khi các đồng minh bắt đầu tự hỏi liệu sự thay đổi này có mang tính vĩnh viễn hay không, họ cũng bắt đầu tìm kiếm phương án dự phòng. Trung Quốc, với thị trường khổng lồ và thông điệp ổn định hơn, trở thành một lựa chọn, dù không phải là lựa chọn dễ chịu.
Điều trớ trêu là chuỗi chuyến thăm của lãnh đạo Anh và Canada có thể khiến chuyến đi Trung Quốc dự kiến của Tổng thống Trump vào tháng Tư tới trở nên… khó đoán hơn cho chính ông Trump.
Kỷ nguyên hậu “niềm tin vô điều kiện”
Những gì đang diễn ra cho thấy một thực tế khó phủ nhận, đó là kỷ nguyên của sự tin tưởng vô điều kiện trong NATO và Ngũ Nhãn đang khép lại. Các liên minh vẫn tồn tại, nhưng nội hàm đã thay đổi. Đồng thuận chiến lược không còn là điều hiển nhiên; nó phải được thương lượng liên tục.
Trật tự dựa trên luật lệ đang nhường chỗ cho một cấu trúc thực dụng hơn, nơi lợi ích quốc gia được đặt lên hàng đầu và các cường quốc đều phải tự thân vận động. Trong thế giới đó, không có bạn bè vĩnh viễn, chỉ có lợi ích vĩnh viễn, một câu nói cũ, nhưng đang được áp dụng với mức độ thẳng thắn chưa từng thấy.
Các thể chế do Mỹ dẫn dắt có lẽ sẽ không tan rã, nhưng nguy cơ trở thành những “cái vỏ rỗng” là có thật nếu sự đồng thuận chiến lược tiếp tục xói mòn. Và trong khoảng trống ấy, Trung Quốc đang kiên nhẫn bước vào, không cần tiếng súng, chỉ cần những cái bắt tay đúng lúc.
H.Đ