Khi một quốc gia hạt nhân với quân đội lớn nhất thế giới chỉ còn lại… hai người trong bộ chỉ huy tối cao, phản xạ tự nhiên của phần còn lại của thế giới là thở phào. Nhưng trong trường hợp Trung Quốc, phản xạ đó có thể là sai lầm.
Không phải “đảo chính ngầm”, mà là “đập bàn”
Việc Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình loại bỏ gần như toàn bộ Bộ chỉ huy cấp cao của Quân đội Giải phóng Nhân dân (PLA), bao gồm cả Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương (CMC) Trương Hựu Hiệp và Tổng tham mưu trưởng Lưu Chấn Lập, không đơn thuần là một vụ bê bối tham nhũng nữa. Nó là một sự kiện chính trị-quân sự có tính cấu trúc, đặt ra câu hỏi cốt lõi, ông Tập đang mất kiểm soát, hay đang siết chặt kiểm soát đến mức nguy hiểm?
Theo chúng tôi, có cả hai, nhưng theo cách khiến khu vực không thể kê cao gối ngủ (!)
Một luồng phân tích phổ biến cho rằng, các cuộc thanh trừng gần đây phản ánh sự mất lòng tin của Tập đối với quân đội, hoặc tệ hơn, là cuộc chiến phe phái trong PLA mà ông không còn kiểm soát được. Cách đọc này hấp dẫn, vì nó mang lại cảm giác dễ chịu cho mọi người, một Trung Quốc rối loạn thì ít khả năng gây chiến.
Tuy nhiên, việc xóa sổ gần như toàn bộ CMC cùng lúc lại cho thấy điều ngược lại. Nếu đây là cuộc đấu đá phe phái, sẽ không có lý do gì để “đốt cả căn nhà chỉ vì có chuột trong bếp”. Tập không phải là người nổi tiếng vì sự bốc đồng, mà vì khả năng chờ đợi rất lâu rồi ra tay rất nhanh.
Thực tế, Tập đã dành hơn một thập kỷ để tháo dỡ từng tầng quyền lực truyền thống của PLA. Đó là tái cơ cấu quân khu, phá vỡ mạng lưới mua quan bán chức, áp đặt “chế độ Chủ tịch Quân ủy chịu trách nhiệm”, tự phong mình là Tổng tư lệnh tác chiến, và đưa cán bộ kỷ luật (chứ không phải tướng lĩnh) lên vị trí then chốt. Việc chỉ còn lại ông và Bí thư Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Quân ủy Trung ương Trương Thăng Dân trong CMC không phải là tai nạn. Nó là thông điệp.
Thông điệp đó là: Quân đội tồn tại để phục tùng, không phải để thương lượng.
Vì sao ông Tập, người có cái đầu lạnh như băng mất kiên nhẫn đến thế? Nếu phải tóm tắt động cơ của ông trong một câu, thì đó là, PLA đã không đáp ứng được yêu cầu “đánh và thắng trận”. Trong hơn mười năm, Trung Quốc đã chi hàng nghìn tỷ nhân dân tệ cho hiện đại hóa quân đội. Nhưng những gì các cuộc điều tra phơi bày, từ Quân chủng Tên lửa đến ngành công nghiệp quốc phòng, lại là một hệ thống nơi tiền ngân sách biến thành biệt thự, nhân sự biến thành hàng hóa, và năng lực chiến đấu trở thành… báo cáo PowerPoint.
Với một nhà lãnh đạo ám ảnh về lịch sử, biểu tượng và các mốc trăm năm như Tập, điều này là không thể chấp nhận. PLA sẽ kỷ niệm 100 năm thành lập vào năm 2027. Đài Loan vẫn “chưa thu hồi”. Biển Đông vẫn chưa “ổn định”. Trong khi đó, các tướng lĩnh thì bận… làm giàu.
Sự mất kiên nhẫn của Tập không phải vì ông sợ PLA phản bội mình, mà vì ông sợ PLA không đủ năng lực khi ông cần.
CMC hai người chỉ là tạm thời hay kéo dài đến 2027?
Về mặt kỹ thuật, CMC không thể vận hành lâu dài với hai thành viên. Ngay cả theo chuẩn Trung Quốc, đây cũng là tình trạng “bất thường có chủ ý”. Nhưng đến bao giờ Tập sẽ bổ sung nhân sự?
Có hai kịch bản. Kịch bản thứ nhất rất thận trọng, Tập sẽ triệu tập một hội nghị trung ương “dự phòng” trong năm 2026 để kiện toàn CMC, trấn an nội bộ và phát tín hiệu ổn định ra bên ngoài. Điều này phù hợp nếu ông lo ngại rằng sự trống trải kéo dài có thể làm tê liệt chỉ huy tác chiến hoặc khiến các đối thủ hiểu nhầm.
Kịch bản thứ hai, và không thể loại trừ, là Tập cố tình kéo dài tình trạng thiếu hụt đến Đại hội Đảng lần thứ 21 năm 2027. Ông từng nhiều lần để trống vị trí hoặc tước bớt quyền lợi của người được bổ nhiệm để “dạy kỷ luật” cho cả hệ thống. Với Tập, sự bất tiện của bộ máy ít quan trọng hơn sự phục tùng tuyệt đối.
Nếu vậy, CMC hai người không phải là dấu hiệu suy yếu, mà trở thành một phòng tra hỏi tập thể, nơi toàn bộ PLA đang đứng ngoài cửa, chờ xem ai được gọi tên và ai không bao giờ trở lại.
Một câu hỏi khiến nhiều nước trong khu vực muốn tin là, khi bộ chỉ huy quân đội Trung Quốc gần như tê liệt, liệu Bắc Kinh còn đủ sức thu hồi Đài Loan, hay gây hấn ở Biển Đông? Câu trả lời khó chịu là, có thể ít hơn cho một cuộc chiến tổng lực, nhưng không hề ít hơn cho các hành động cưỡng ép giới hạn.
PLA ngày nay đã chuẩn hóa nhiều kịch bản sử dụng vũ lực ở mức thấp và trung bình (phong tỏa cục bộ, bắn tên lửa răn đe, áp lực hải-không quân, dân quân biển đến mức chúng có thể vận hành gần như tự động). Những hành động này không đòi hỏi một CMC đông đủ, mà chỉ cần mệnh lệnh chính trị từ trên cùng.
Ngược lại, sự hỗn loạn ở thượng tầng có thể khiến Tập càng muốn chứng minh rằng mình vẫn kiểm soát được tình hình, thông qua những động thái cứng rắn nhưng có kiểm soát. Trong logic đó, kiềm chế không phải là lựa chọn mặc định.
Các nước trong khu vực có thể “kê cao gối ngủ”?
Không! Lúc này các nước không nên hoảng loạn, nhưng cũng không nên tự ru ngủ bằng ý tưởng rằng Trung Quốc đang “bận dọn nhà”. Lịch sử cho thấy nhiều nhà lãnh đạo tập quyền nhất lại chọn thời điểm nội bộ rối ren để hành động đối ngoại, không phải vì họ mạnh hơn, mà vì họ cần một thành công để tái khẳng định quyền lực. Tập Cận Bình không phải là ngoại lệ.
Điều nguy hiểm nhất không phải là một PLA hoàn hảo, mà là một PLA đang bị thúc ép phải chứng minh giá trị sau các cuộc thanh trừng. Trong bối cảnh đó, rủi ro tính toán sai, leo thang ngoài ý muốn, hoặc hành động “làm cho có thành tích” là điều không thể xem nhẹ.
Sự mất kiên nhẫn của Tập Cận Bình với các chỉ huy quân đội không nên được diễn giải như dấu hiệu suy yếu hay chùn bước. Ngược lại, nó là lá cờ cảnh báo rằng ông sẵn sàng chấp nhận rủi ro, cả trong và ngoài nước, để buộc quân đội trở thành công cụ đúng nghĩa cho tham vọng chính trị của mình.
Trung Quốc trong giai đoạn này có thể ít ổn định hơn, ít dự đoán hơn, và vì thế nguy hiểm hơn, chứ không phải ngược lại.
Nói cách khác, việc “xóa sổ” CMC không phải là dấu chấm hết cho các thách thức an ninh trong khu vực. Nó chỉ là dấu phẩy được đặt bởi một người nổi tiếng là không thích kết thúc câu chuyện theo cách của người khác.
Và khi dấu phẩy đó kéo dài quá lâu, lịch sử thường cho thấy câu tiếp theo hiếm khi là câu khiến láng giềng yên tâm.
H. Đ